Elten

Elten: Snel door de tijd

Elten is een Duits dorpje gelegen aan de noordoever van de Rijn, in de gemeente Emmerik / Emmerich, direct tegen de Nederlandse grens. Elten heeft voor een groot deel een gemeenschappelijke historie met de nabijgelegen plaatsen in de Nederlandse Liemers. Hoch-Elten is onderdeel van Elten en zoals de naam aangeeft hoger gelegen; het hoogste punt is ruim 82 meter en wordt Eltenberg / Elterberg genoemd. Hier bevinden zich de 57 meter diepe Drususbronnen, die in het verleden een belangrijke rol hebben gespeeld bij de watervoorziening van de vrouwenabdij.
Het lange afstand-wandelpad Pieterpad loopt door Elten en Hoog Elten / Hoch Elten.
 


Gezicht op Eltenberg vanaf de Emmerikse zijde

 

350     De allereerste sporen van Christelijke invloed in de Liemers dateren uit de 4e eeuw. Christenen onder de Romeinse soldaten getuigen in deze tijd van hun geloof.

697     De H. Willibrord (een later heilig verklaarde Engelse monnik) bouwt de Martini-kerk in Emmerik (Emmerich). Het is een voorloper van de Martini-kerk die wij in onze tijd kennen. Van Willibrord is bekend dat hij een groot respect voor de Frankische heilige Maarten (Martinus) heeft. Kerken in Utrecht en Emmerich zijn door hem naar deze heilige genoemd. Ook de kerk in Elten is naar Martinus genoemd. Opvallend is dat veel kerken en/of parochies in de Liemers de naam St. Maarten of St. Martinus dragen, namelijk die van Angerlo, Oud-Zevenaar, Didam, Doesburg, Herwen, Aerdt en Pannerden.

 


Martinuskerk Elten

 

700    Op 11 maart 700 is de later heilig verklaarde Engelse monnik Willibrord persoonlijk in Emmerik om de Martini-kerk in te wijden.

700    In de tijdsperiode tussen 650 en 750 ontstaan de zogenaamde "heem"-namen. In onze regio zijn dat: Aswihem (Azewijn), Dideheim (Didam), Dotincheim (Doetinchem), Altheim (Elten), Hutheim (Huthum), Stockheim (Stokkum) en Sydeheim (Zeddam).

800     De verspreiding van het Christelijk geloof over de Liemers vindt plaats.

828    Emmerich (Emmerik) wordt voor het eerst vermeld (als villa embrici).

 


Gezicht op Emmerich, midden 17e eeuw

900   Omstreeks het jaar 900 wordt voor het eerst melding gemaakt van het landgoed Magerhorst in Duiven, als leen van de abdij van Elten.     


Het Huis Magerhorst in Duiven,
1742 (Jan de Beijer)

 

944     Eltnon (Elten) wordt genoemd, gelegen in Pagus Leomeriche (Liemers).

  Nederzettingen in onze streek omstreeks 1200

Aswen (Azewijn) en Thedodem (Didam) worden genoemd in 828, Thuvine (Duiven), Gruosne (Groessen), Harawa (Herwen) in 897, Eltnon (Elten) in 944, Berga ('s Heerenberg) in 1105, Sydehem (Zeddam) in 1142, Lengel in 1144, Loel (Loil), Wele (Wehl) en Waverlo (Dijk) in 1178, Beek in 1206, Stockem (Stokkum) in 1240.

 

 

944     Koning Otto I, de latere keizer Otto, houdt hofdag op Eltenberg.

950     Omstreeks deze tijd wordt in Kleve (Kleef) kasteel Schwanenburg op de top van een heuvel gebouwd. In latere jaren groeit de stad Kleve er om heen.

 

 

 

966     De enige zoon van graaf Wichman, machthebber van Hamaland, sterft. Deze nieuwe tegenslag na het eerdere overlijden van zijn vrouw speelt een belangrijke rol bij zijn besluit om de burcht op Elterberg om te bouwen tot een nonnenklooster, waar dan tot het einde der tijden voor de ziel van overleden familieleden gebeden kan worden.

 


Graaf Wichman

 

968    Op de Eltenberg in Hoog-Elten sticht graaf Wichman, machthebber van Hamaland, een klooster dat gewijd wordt aan Sint Vitus. Dit klooster dat na ongeveer 850 jaar, in 1811, zou worden opgeheven, heeft uitgebreide bezittingen in het Gooi gehad. Graaf Wichman heeft zijn residentie in de omvangrijke Grafenburg op de Eltenberg.
Elten zou vele eeuwen een staat in een staat blijven met een eigen zelfstandigheid hetgeen een stempel zou drukken op de Eltense gemeenschap met haar eigen wetten en gewoonten.

969   Omstreeks deze tijd schenkt graaf Wichman van Hamaland aan het klooster in Elten, waar een van zijn dochters abdis is, een gebied rondom Naarden. Dit gebied, dat in onze tijd bekend staat onder de naam 't Gooi,  blijft ongeveer drie eeuwen Eltens bezit totdat het omstreeks 1280 aan Holland wordt verkocht.

 


Elten (L) en Elterberg met stiftklooster (Jan van Goyen) 

 

970    Het goed Alt Voorthuysen (Vorthusen) gelegen aan het riviertje de Wildt, bij Elten, wordt voor het eerst vermeld. De naam Voorthuysen heeft betrekking op "voorde", een doorwaadbare plaats die daar de oversteek over het riviertje vergemakkelijkt.  

970    In 970 wordt een hof met de naam "Liemerscha" vermeld. De abdij van Elten schenkt dit dan aan haar stift. Hof "Liemerscha", waarvan de lokatie niet bekend is, heeft mogelijk haar naam aan de hele streek (Liemers) gegeven.  

973    Op 14 december ondertekent Keizer Otto II in Nijmegen een document, waarin het klooster in Elten dezelfde rechten krijgt als de rijksstiften Quedlinburg, Essen en Gandersheim waardoor Elten buiten het gezag van de gouwgraaf komt en onder de directe bescherming van de keizer valt. Tevens schenkt de keizer de Katentol, een doorgangstol op de IJssel tussen Zwolle en Kampen, aan het klooster in Elten. In latere jaren (1241) wordt deze tol door Elten aan de stad Deventer verpacht die daardoor zelf de tolgelden mag gaan innen. De Katentol waar kooplieden, die over de IJssel varen, een bedrag over hun lading moeten betalen is lange tijd een belangrijke bron van ergernis en twist geweest voor kooplieden en steden.

975    Omstreeks deze tijd laat graaf Wichman, machthebber van Hamaland, op de Elterberg een 57 meter diepe bron maken. In latere tijden wordt deze bron "Drususbron" genoemd omdat men lange tijd ten onrechte heeft geloofd dat de Romeinse veldheer Drusus deze bron heeft aangelegd. Bijna duizend jaar, tot de komst van de waterleiding in 1931, heeft de "Drususbron" de lokale bevolking van drinkwater voorzien.

980     Graaf Wichman, de bekendste machthebber van Hamaland sterft. Op aandringen van zijn dochter Adela heeft hij omstreeks 968 de abdij van Elten gesticht.



1020
    Omstreeks deze tijd sticht keizer Hendrik II het graafschap Kleef / Kleve.  De vredelievende Hendrik II, die in 1014 door paus Benedictus VIII tot keizer is gekroond, wordt na zijn dood als enige Duitse keizer ooit heilig verklaard.


 

 


Keizer Hendrik II en echtgenote

 

1045    Omstreeks deze tijd wordt de Martinikerk in Emmerich gebouwd. 


                                                 Emmerich St. Martinikerk

 

1125   De bouw van het klooster St. Vitus in Hochelten is halverwege. De totale bouw duurt ongeveer 50 jaar.     


De St. Vitus in Hochelten is gebouwd tussen 1100 en 1150

 

1150   Halverwege de 12e eeuw wordt in het Liemerse land een begin gemaakt met de aanleg van dijken. Het zijn lage "zomerdijken" om het zomerwater te keren. Ruim honderd jaar later komen in de "Lijermersch" de eerste winterdijken.     

Dijkaanleg met eenvoudige hulpmiddelen is een onvoorstelbaar omvangrijke klus, die naast vakmanschap vooral ook veel logistiek inzicht vraagt.

1202    Slot Heeshausen, gelegen tussen Elten en Lobith, wordt vermeld. Het betreft een leen van de abdij van Elten.

1233     Emmerich verkrijgt stadsrechten.

 


Emmerich (Abraham Rademaker, 1750)

1240    Omstreeks deze tijd is Anthonius de Dyedem, van het geslacht Dyedem dat kasteel Didam als stamzetel heeft, ambtsman van de abdij Elten.



1241
  Het stift in Elten, sedert 973 eigenaar van de Katentol na een schenking van keizer Otto I, verkoopt het gebruiksrecht, middels een overeenkomst van eeuwigdurende erfpacht, aan de stad Deventer. Het stadsbestuur van Deventer betaalt vele eeuwen tot 1810 de jaarlijkse erfpacht betreffende de Katentol, een doorgangstol op de IJssel tussen Zwolle en Kampen, aan het klooster in Elten


 

 


afschrift van het schenkingsdocument van de
Katentol door de keizer aan het Eltense stift

1242    De stad Kleef (Kleve, Cleeff) krijgt stadsrechten.

1248    Op 15 augustus (feestdag van Maria ten Hemelopneming) zegent aartsbisschop von Hochstaden het begin van de werkzaamheden voor de bouw van de Dom van Keulen in. Pas na veel horten en stoten, de bouw lag zelfs enige honderden jaren stil, lukt het in 1880 om de Dom conform het originele ontwerp te voltooien.

1250    Omstreeks deze tijd loopt al een belangrijke verkeersweg van Arnhem naar Keulen via een pontveer over de IJssel bij Westervoort, vervolgens via Groessen, Oud-Zevenaar, Babberich, Elten naar Emmerik en daarna verder langs de Rijn naar Keulen.

1280     De abdis (overste) van het klooster in Hoog-Elten verkoopt het Naardinger-land (Bussum, Hilversum en Naarden), aan de graaf van Holland, dat sinds die tijd de naam Gooiland ( Godelindisland) draagt.

Het dorp Beek met op de achtergrond de Elterberg op een anoniem doek
Op de Elterberg heeft vele eeuwen het befaamde stiftklooster voor adellijke dames gestaan.

1290    Aan het eind van de dertiende eeuw is Doesburg verreweg het belangrijkste centrum in onze regio. De gehele Liemers tot aan Emmerik ressorteert onder het ambt Doesburg.

1300    Elten is in deze tijd in het bezit van het hertogdom Gelre. Omstreeks 1355 gaat het echter deel uitmaken van het hertogdom Kleef (Kleve)

1313    De aan de H.Martinus gewijde parochiekerk in Elten wordt voor het eerst in schriftelijke stukken vermeld. Het is een gotische kerk met drie schepen en een ingebouwde toren.

1338    In de annalen van het Stift Elten wordt voor het eerst de Sint Vitusmarkt vermeld. Deze zeer vermaarde jaarmarkt genoemd naar de H.Vitus, patroon van de Abdijkerk, is waarschijnlijk reeds in de 9e eeuw ingesteld. De feestdag van de H. Vitus is op 15 juni. Van 10 tot en met 23 juni vindt de St. Vitusmarkt, ook wel "dertiendag" genoemd, plaats. Aansluitend is er op 24 juni, St. Jansdag, een kermis met veel muziek en dans.



1347
  Omstreeks deze tijd wordt het nieuwe Tolhuis gebouwd. Het is gelegen aan de Rijn tussen Spijk en Eltenberg. In de loop van tientallen jaren ontwikkelt het zich tot een ware burcht waar vele eeuwen tol wordt geheven. In de loop der 17e eeuw moet de tol echter verplaatst worden naar het tegenwoordige Tolkamer omdat de loop van de Rijn zich wijzigt en het Tolhuis in het land komt te liggen.


 

 


Tolhuis omstreeks 1640 (Claes Jansz. Visscher)

1355    Vanaf 1355 neemt de macht van Kleef in de Liemers sterk toe ten koste van Gelre. Ook het dorp Elten komt in 1355 bij het het hertogdom Kleef.

Bezittingen van Gelre en Kleef (Kleve) in de Liemers, omstreeks 1350
Voor 1350 bezit Kleef in de Liemers alleen Groessen, Leuven (tussen Oud-Zevenaar en Groessen), Oud-Zevenaar en Grondstein (nabij Elten).
In de periode na 1355 worden o.a. ook Zevenaar, Huissen (Huussen), Wehl, Duiven, 't Loo, Ooy, Babberich, Eltingen (Weel) en Elten deel van Kleve.

 

1370    Enmmerik (Emmerich) valt onder het hertogdom Gelre. Dit verandert aan het begin van de 16e eeuw (in 1502) wanneer hertog Reinald IV er afstand van doet en de stad deel gaat uitmaken van het hertogdom Kleve (Kleef). 

1378  Kasteel Grondstein, gelegen tussen Elten en Lobith, wordt omstreeks deze tijd gebouwd.


 

 


Van het eens zo imposante kasteel Grondstein  is in onze huidige tijd niets meer over

1380    De muur aan de zuidzijde van het romaanse middenschip van de St. Vitus stort in; deze wordt in Gotische stijl weer opgebouwd.

1394    De eerste vermelding van het Tolhuisveer dateert uit 1394. Dit veer in Lobith, recht tegenover de Lobithsestraat, zou bijna drie eeuwen tot omstreeks 1660 een relatief belangrijke oeververbinding zijn. 

De latere Oude Rijn bij Lobith met Hoog- en Laag-Elten op de achtergrond (anoniem)
Vermoedelijk is het huis rechts het veerhuis van het Tolhuisveer, dat tot omstreeks 1660 bestaan heeft.

 

Aanvullende informatie ontvangen (januari 2012) met betrekking tot bovenstaande van Erna Spann uit Spijk: 
"Ik ben op weg gegaan om de precieze locatie te vinden want ik woon op een plek onderaan de Eltenberg met als uitzicht Eltenberg, de molen en de Martinuskerk van Laag-Elten, die ook op deze tekening staan. De enige plek die ik kan vinden om ervoor in aanmerking te kunnen komen is ongeveer halverwege de Moddeich, ter hoogte van Oud Lobede (ter hoogte van de Marsweg in Spijk waar Oud Lobede ooit lag). Vanuit het latere (huidige) Lobith zouden Eltenberg, de Eltense molen en de Martinuskerk nooit op deze manier nagetekend kunnen zijn. Te Oud Lobede is van ca 1220 tot ca 1307 tol geheven, daarna is vanwege verzanding van de rivier, de tol verplaatst naar het huidige Lobith.  Het huis op de tekening zou in dat geval niet het genoemde tolhuisveer kunnen zijn dat er tot 1660 heeft bestaan. Dat hoorde bij het latere (huidige) Lobith, niet bij Oud Lobede. Ook is het mogelijk dat de tekenaar niet ter plekke, maar vanuit zijn herinnering heeft gewerkt".

1409    In februari vindt een overstroming in Lobith en omgeving plaats. De hertogin van Gelre laat brood en haring aan de slachtoffers uitdelen.

1417    De keizer van het Duitse rijk Sigismund (1362 - 1432) verleent tijdens het concilie van Konstanz aan graaf Adolf II van Kleef de hertogstitel.

1421   
De vermaarde St. Elisabethsvloed van 19 december 1421 veroorzaakt ook schade in de Liemers. Op 20 december breekt bij Emmerik de Rijndijk door waardoor een omvangrijk gebied overstroomt.

1432
    Na een extreem koude winter overstroomt de Liemers na het invallen van de dooi. De stad Arnhem stuurt haringen naar de slachtoffers.

1462    Van het Slot Heeshausen, gelegen tussen Elten en Lobith op een eiland in de Rijn, wordt vermeld dat het twee torens heeft. In de grootste toren houdt de drost van Elten, Wilhelm von Rees, rover Gisbert Tenagel gevangen. Van het slot in onze huidige tijd niets meer over. Zelfs de naam Heeshausen voor de omgeving waar het slot heeft gestaan, wordt niet meer gebruikt.

1473    De vermaarde klokkengieter Gerard van Wou uit Kampen giet een klok voor de Eltense Martinuskerk. De klok met een doorsnede van 133 cm en een gewicht van 1180 kg krijgt de naam Maria.

1473    Karel de Stoute geeft Elten en Lobith in leen aan hertog Jan van Kleef.

1491    Begin februari breekt de Rijndijk tussen Emmerik (Emmerich) en Rees door. Het gevolg is dat een groot gebied tot aan Doesburg onder water komt te staan.

1494    Plunderende huurbendes worden bij Elten en Lobith teruggeslagen door Zutphense burger- en boerenmilities.

1503    De zomer van 1503 is zinderend heet en kurkdroog en daardoor een kwelling voor de inwoners van Elten

1512    In de toren van de Martinuskerk in Elten wordt een tweede klok geplaatst. De nieuw geplaatste klok, die een doorsnede heeft van 149 cm, hangt naast de in 1473 door Gerhard van Wou gegoten klok, die een diameter heeft van 133 cm. Het klokgeluid vanuit de toren van de Martinuskerk is tot in de verre omgeving van Elten te horen.

1517    Maarten Luther slaat zijn 95 stellingen aan de deur van de slotkerk in Wittenberg.

1528    Edelman Johann Wylick bouwt in Emmerich het imposante Tempelhaus waarvan de hoge vierkante toren eeuwenlang karakteristiek is voor het panorama van Emmerich. Het huis wordt lange tijd bewoond door vooraanstaande adellijke families en is ook enige tientallen jaren de zetel van het Kleefs bestuur. In de 18e eeuw verliest het Tempelhaus aanzien en bij een verbouwing in 1792 verdwijnt de toren. In 1944 wordt het Tempelhaus bij een bombardement onherstelbaar beschadigd. Na de oorlog wordt het niet meer herbouwd.


Toren van het Tempelhaus in Emmerik (gravure van Frans Hogenberg, 1647)

1550     Omstreeks deze tijd behoren de parochiekerken van ondermeer Oud-Zevenaar, Wehl, Laag-Elten, Zeddam en Didam tot de proosdij Emmerich met als patroonheilige Sint Maarten.

1557     De vermaarde cartograaf Christiaan sGrooten, geograaf van de Spaanse koning Philips II, brengt het gewest Gelderland in kaart.

Een detail uit de kaart van Christiaan sGrooten betreffende de omgeving van Elten
We zien o.a. Hoigh Elten (Hoog Elten), Neder Elten (Laag Elten), de Elter Heyde, Grontsteyn, Tolhuys (Lobith) en Herwen.

 


1565    Uitzonderlijk strenge winter
waarin half december 1564 de vorst intreedt. Op 2e Kerstdag vriest de Rijn dicht en tot in maart blijft het ijs begaanbaar.

1568    Begin van de Tachtigjarige Oorlog. De strijd tussen Spaanse en Staatse troepen brengt de bevolking in de Liemers regelmatig tot wanhoop.  

De staatkundige indeling van de Liemers en de omgevende gebieden in de 16e eeuw
Geel: Kleefs gebied   Groen: Gelders / Staats gebied   Licht Groen: Berghs gebied   Wit: zelfstandig gebied

1570     De periode 1570 tot 1600 is in de Liemers (en Achterhoek) een uiterst onrustige tijd. De bevolking is wanhopig door rondtrekkende plunderende troepen: De ene keer Staatse en de andere keer Spaanse troepen en daar tussendoor rondtrekkende muitende bendes. Verwoeste huizen en kerken, onbebouwde akkers, plundering, doodslag, zware maandelijkse oorlogscontributies en roof van hele veestapels zijn aan de orde van de dag. De kerken van ondermeer 's Heerenberg, Zeddam, Etten, Gendringen, Netterden, Elten, Oud-Zevenaar, Zevenaar en Didam worden in die periode geplunderd en zwaar beschadigd. In Hoog-Keppel en Drempt staat geen enkel huis meer overeind.

Gezicht op Kleef (Kleve) omstreeks 1570
Kopergravure van Frans Hogenberg


1571
    Het hele jaar is het in onze omgeving buitengewoon onrustig en onveilig. Vooral in de bosrijke omgevingen rondom Elten, Bergh en Didam bevinden zich talrijke gewapende bendes die regelmatig toeslaan. 

1582    Een regiment Staatse (Hollandse) soldaten plundert Elten en Lobith volledig leeg. De inwoners blijven berooid achter. 

1585    De Stiftkerk van Hoog Elten wordt volledig verwoest door plunderende Staatse troepen van Willem van Oranje.

Verwoeste Vituskerk 1585
Na de verwoesting in 1585 wordt de St. Vitus tussen 1670 en 1677 weer tot de halve grootte opgebouwd. In maart 1945 wordt deze kerk door artilleriegeschut van Canadese eenheden vanuit Kleef zeer zwaar beschadigd. Een groot deel van de toren, het dak en het gewelf van het middenschip storten daarbij in en velen vrezen dat sloop onvermijdelijk is. Mede door de inspanningen van textielfabrikant dr.J.H. van Heek vindt in de naoorlogse jaren wederopbouw van de kerk plaats, waardoor deze nu op Duitse bodem de noordelijkste van de romaanse kerken aan de Rijn is.

1598    De Spaanse bevelhebber Mendoza bezet met een leger van 25.000 man de Elterberg om te trachten via de Betuwe Holland te heroveren. Vanaf de Elterberg beschieten de Spanjaarden stellingen van de Hollanders en veroorzaken daarbij enorm veel schade aan huizen en kerken tot voorbij Oud-Zevenaar.

Plundering van een dorp geschilderd door Pieter Molijn (Frans Halsmuseum, Haarlem)
Vooral tijdens de eerste helft van de Tachtigjarige Oorlog gaat de bevolking van het Gelders - Kleefs grensgebied regelmatig gebukt onder de wreedheden en plunderingen van Hollandse en Spaanse soldaten. 
 
1599    De Hollandse bevelhebber prins Maurits slaagt er in om de op de Elterberg gelegen Spanjaarden tot de aftocht te dwingen.

1600   In het Gelders-Kleefse grensgebied, dat inmiddels drie decennia gebukt gaat onder de gruwelen van de oorlogsverrichtingen van het eerste tijdvak van de Tachtigjarige Oorlog, gaan vooral in het hertogdom Kleef stemmen op om zich als achtste gewest aan te sluiten bij de Republiek der Zeven Nederlanden.

1608    Een ontstellend koude winter zorgt voor grote problemen. In januari en februari vriest het zo hard dat zelfs de oudste mensen zich niet kunnen herinneren dit ooit eerder te hebben meegemaakt.

1610   
Op vrijdag 22 januari teistert een zware storm onze regio. Bij Rees breekt de dijk door. Veel land staat onder water.

1614
   Emmerik wordt in de strijd tegen de Spanjaarden door Staatse (Hollandse) troepen veroverd. Emmerik blijft vervolgens Hollands totdat het in 1672 wordt veroverd door Franse troepen van Lodewijk XIV. Hierna komt de stad nooit meer bij Nederland en blijft het Duits.

1618   In het gebied van het hedendaagse Duitsland breekt de Dertigjarige Oorlog uit. In deze oorlog wordt ook het Eltense stift op de Eltenberg verwoest.

1622    Omstreeks deze tijd wordt Theodorus van Elst vermeld als pastoor van Elten.

1635
  Na een strenge winter volgt door een dijkdoorbraak bij Loo een zware overstroming. De Spanjaarden moeten in verband met het hoge water Schenckenschans ontruimen.

1636    In april 1636 lukt het Frederik Hendrik, die inmiddels Maurits is opgevolgd,  het fort Schenkenschans te heroveren.

Het beleg van Schenkenschans in 1636 geschilderd door Gerrit van Santen
De Schenkenschans, een in 1586 gebouwde vesting in de nabijheid van o.a. Elten en Lobith volgens aanwijzingen van de militair Maarten Schenk op een strategisch punt, waar Rijn en Waal zich van elkaar afsplitsen. 

1642     Govert Flinck (1615 - 1660), leerling van Rembrandt, tekent het befaamde landschap met bomen vanaf de Eltenberg, die 6 jaar eerder door prins Frederik Hendrik was heroverd op de Spanjaarden, die deze in 1635 veroverd hadden.


Op de voorgrond zien we een vrouw, die bij haar huisje bezig is met een huishoudelijke activiteit, in het midden een man, op de achtergrond de stuwwallen van Kleef en Beek-Ubbergen en rechts in het midden de Rijn. Het origineel bevindt zich in het British Museum in Londen.

1652     De Gelderse landmeter Nicolaas van Geelkercken brengt onder meer De Lymers / Liemers in kaart. Ook Laag en Hoog Elten worden vermeld.

De omgeving van Seventer (Zevenaar), Des Heerenberg ('s Heerenberg) en Dydam (Didam) zoals getekend door N. van Geelkercken.
Merk op dat het noorden onder is en het westen is rechts. 
 

 

1653    Jan van Goyen schildert "Gezicht over de Rijn naar de Eltense berg".


          "Gezicht over de Rijn"
Jan van Goyen (Mauritshuis, Den Haag)

1656     De joodse gemeenschap in het hertogdom Kleef (Kleve) koopt de plicht tot individuele aanvragen voor beschermingsbrieven (Schutzbriefe) af. Tegen betaling van 400 daalders wordt een algemene Schutzbrief voor alle joden in het hertogdom van kracht.

1660    Omstreeks deze tijd schildert Anthonie van Borssom de Rijn bij Lobith met Laag-Elten op de achtergrond.

De Rijn (later: Oude Rijn) bij Lobith
omstreeks 1660 (Anthonie van Borssom)
Op de achtergrond de molen en de kerk van Laag-Elten

 

1663   Lambert Doomer (1624 - 1700), Nederlands kunstenaar van Duitse afkomst, behorend tot de Hollandse school, tekent de Kloosterstraat in Laag-Elten ("Neer Elte in Cleefsland").  
Het origineel bevindt zich in het Cabinet des Dessins in het Louvre (RF658). De afbeelding is in onze huidige tijd ook te zien op de kachels van de open haard in Hotel Restaurant Wanders op de Markt in Elten.

 

1664    Omstreeks deze tijd maakt de vermaarde Nederlandse kunstenaar Joris van der Ha(a)gen (1615 - 1669) diverse tekeningen van Elten en omgeving. 


Op deze afbeelding accentueert de kunstenaar op heel bijzondere wijze het hoogteverschil. De tekening toont de Eltenberg en een deel van het kloostergebouw dat na een eerdere verwoesting is vervangen door nieuwbouw. Op de achtergrond bevindt zich de Schenkenschans. Op het originele kunstwerk, dat zich bevindt in het Rijksmuseum, heeft de kunstenaar vermeld: "dit is den Elterberch met het klooster. Vertoont hem Schenkenschans met het tolhuys. Anno 1663 J. Hagen"   

1666    Elten komt in bezit van Brandenburg.

1672   De stad Emmerich lijdt immense schade als gevolg van de bezetting door Franse soldaten van koning Lodewijk XIV.

 


Gezicht op Emmerich, Matthaeus Merian (1647)
 

1674   Maria von Manderscheid wordt abdis van het stift te Elterberg. Gedurende ruim een eeuw tot 1784 zijn het steeds vrouwen uit het adellijk geslacht Von Manderscheid die abdis van het stift zijn.

 



Voormalige huis van abdissen Von Manderscheid  

1675    Omstreeks deze tijd tekent de Amsterdamse kunstenaar Johannes Leupenius (1643 - 1693), leerling van Rembrandt, de veerpont over de Rijn bij Elten, ook wel het veer van Tolhuis.

Veerpont over de Rijn bij Elten; rechts Hoog-Elten en links in de verte de kerk van Laag-Elten
Pentekening van Johannes Leupenius omstreeks 1675

1677   De abdijgebouwen op de Elterberg, die in 1585 volledig zijn verwoest, zijn door de vermaarde bouwmeester Jacob Vingboons herbouwd.

 


Het klooster op de Elterberg in 1664 (Joris van der Hagen)

 
Eltenberg (S. Fokke, 1750)  zoals deze er in het midden van de 18e eeuw uitziet.  

1680    Enkele jaren na de voltooiing van de restauratie tekent Pieter de With, leerling van Rembrandt, een weids panorama met op de Elterberg kloostergebouwen bij de Stiftskerkt.

1681    De paters Franciscanen bouwen in Elten een nieuw klooster (zie voor tekening Jan de Beijer: Jaar 1737). Paters van dit klooster zullen een belangrijke rol spelen bij de recatholisering van naburige Staatse gebieden.


Het Franciscanenklooster in Elten, gebouwd in 1681 ter vervanging van het in 1572 verwoeste klooster in de Briemer bij Emmerik.
J.H.A. van Heek maakt in 1952 kort voor de afbraak van het zwaar beschadigde klooster bovenstaande tekening.
 

 

1682    Ernstige wateroverlast in de Liemers.

Elterberg, zoals getekend door de Haarlemse tekenaar Abraham Rademaker (1677 - 1735)
In tijden van ernstige wateroverlast biedt de Elterberg velen bescherming.

1684    De winter van 1683 - 1684 verloopt ontstellend koud. Zelfs stokoude mensen in Elten kunnen zich niet herinneren zo'n extreem koude winter ooit eerder meegemaakt te hebben. De koude valt ver voor Kerstmis 1683 in en duurt tot medio februari 1684. De rivieren vriezen volledig dicht en ijsdikten tot twee Rijnlandse voeten (63 cm) worden gemeten. De winter zorgt voor veel overlast. 

1693    Gedurende een periode van bijna honderd jaar van 1693 tot 1785 heeft Zevenaar geen geneesheer. De dichtstbijzijnde plaats met een medicus is in die periode  Elten.

1698   Henricus Wanders vestigt zich vanuit Grieth in Elten. Het is naar alle waarschijnlijkheid zijn achterkleinzoon Arnoldus Wanders die, een eeuw later in 1798, de basis legt voor hotel Wanders op de Markt in Elten zoals we dit in onze tegenwoordige tijd kennen.

                                                                                                        

Hotel Wanders in Elten (omstreeks 2000)

 

1700   In Amsterdam overlijdt op vrijdag 2 juli 1700 Lambert Doomer (1624 - 1700), befaamd Nederlands kunstenaar van Duitse afkomst. Hij is het derde kind van de in het Duitse Anrath geboren meubelmaker Herman Doomer en zijn vrouw Baertje Martens. 
In 1640 wordt Lambert Doomer leerling van Rembrandt en werkt vervolgens vele jaren op diens atelier. Van 1663 tot 1664 maakt hij een reis langs de Rijn tot in Zwitserland, waarbij hij ook Anrath, de geboorteplaats van zijn vader, aandoet. Tijdens deze reis komt hij door Elten, waar hij enige tekeningen waaronder gezicht op Hoch-Elten, maakt.


                                    Gezicht op Hoch-Elten, Lambert Doomer (1663)

1701    De keurvorst van Brandenburg mag zich koning van Pruisen noemen, waardoor Zevenaar en het Ambt Liemers onderdeel worden van het Koninkrijk Pruisen, dat uitgroeit tot een machtige staat. Ook het dorp Elten wordt in 1701 Pruisisch bezit. Elten is Nederlandstalig maar na de Pruisische annexatie neemt de invloed van het Duits als officiele taal duidelijk toe. Dit wordt nog versterkt in 1815 na de Napoleontische oorlogen. 

1703    De Boterdijk bij Lobith breekt door.

 

 


Neder-Elten
(begin 18e eeuw, Andries Schoemaker)

1709    Zeer strenge winter vanaf Driekoningen (6 januari); veel vee doodgevroren.

1711    Jan de Beijer (1703 - 1780), die een groot deel van zijn jeugd met zijn ouders, broers en zussen in Emmerik woont, gaat in 1711 op achtjarige leeftijd naar het Gereformeerde Gymnasium aan de Geestmarkt in Emmerik. Omstreeks 1722 verhuist hij van Emmerik naar Amsterdam om zich daar bij Cornelis Pronk (1691 - 1759) te bekwamen in tekenen. Jan de Beijer wordt een van de allergrootste topografische tekenaars van de 18e eeuw.

 

 


 Waterpoort in Emmerich getekend door Jan de Beijer in 1730

 

1714    Veepest veroorzaakt de dood van veel runderen en grote armoede onder de bevolking.

 

1719    Een vuurzee vernietigt een groot deel van het dorp Elten.

 

 


Elten met uitzicht op Eltenberg
, getekend door de Haarlemse tekenaar Abraham Rademaker (1677 - 1735) In 1719 richt een grote brand een enorme verwoesting aan in Elten

1720    Na de immense brand, die het dorp Neder-Elten geteisterd heeft, wordt besloten om een groot houtvlot uit Duitsland te laten komen om de verbrande woningen weer te kunnen opbouwen. Ook besluit men om deze woningen voor het eerst met pannen te dekken en in de kom van het dorp "steenstraten" te maken.

1723   Medio maart doet een beruchte roversbende Laag Elten aan.     


Kasteel Grondstein bij Elten omstreeks 1723

1728    Een brand richt opnieuw grote schade aan in Elten.

1730    Abraham Zeeman tekent Hoog- en Laag-Elten. In onze huidige tijd bevindt het origineel zich in het Rijks-Museum in Amsterdam.     

 

1731    De befaamde tekenaar en dichter, Abraham de Haen (1707-1748), tekent Panorama op Hoog-Elten. In onze huidige tijd bevindt het origineel zich in het Rijks-Museum in Amsterdam.     

 

 

1736    Door het aanbrengen van een dikke laag grof zand hetgeen een gezamenlijke inspanning is van het Arnhemse stadsbestuur en de Kleefse overheid wordt de route van Arnhem door Westervoort, Duiven en Zevenaar naar Elten sterk verbeterd. Deze weg, die algemeen bekend staat als Zandstraat of Hoogestraat wordt enkele jaren later in 1741 na het instellen van een vaste postwagenverbinding ook wel (Kleefsche) Postweg genoemd. De minder rechtstreekse weg naar Elten over de dijken (Westervoortse IJsseldijk en Rijndijken ondermeer bij Groessen en Oud-Zevenaar via Babberich naar Elten), die sedert de Middeleeuwen is gebruikt, raakt omstreeks deze tijd in onbruik.


1737    De reizende tekenaar Jan de Beijer tekent vanaf Eltenberg het gezicht op Elten en het Franciscanenklooster.

Gezicht op Elten (1737) door Jan de Beijer

 

1740   Frederik II volgt zijn vader Frederik I op als koning van Pruisen. Frederik II, die ook Frederik de Grote wordt genoemd, blijft heerser van Pruisen tot zijn dood in 1786. Een belangrijke verdienste van hem is dat hij een zeer belangrijke rol speelt bij de invoering van de aardappel als volksvoedsel. Op 24 maart 1756 vaardigt hij het befaamde "Kartoffelbefehl" uit, waarin hij beveelt dat al zijn onderdanen met de aardappel bekend dienen te worden en deze op iedere beschikbare plek moeten worden verbouwd.     


 Frederik II (1712 - 1786) 

 

 

1740  De winter van 1740 is zeer koud. Na een relatief zachte december 1739 wordt januari 1740 extreem koud. In de periode van zaterdag 9 tot en met dinsdag 12 januari blijft het zelfs overdag in Elten kouder dan 10 graden onder nul. De barre winter wordt gevolgd door een extreem koud voorjaar. Veel huizen hebben nauwelijks of geen verwarming. Op zaterdag 7 mei sneeuwt het nog. Ook de zomer verloopt zeer koud waardoor de oogsten volledig mislukken. Het duurt jaren voordat men het rampzalige jaar 1740 te boven is.


Neder-Elten en op de achtergrond Hoog-Elten (Rademaker, 18e eeuw)

 

1741    Een in economisch opzicht voor de Liemers belangrijke verandering betreft de wijziging van de postroute Arnhem - Keulen. De postwagens rijden niet meer via Doesburg, Doetinchem, Anholt en Wezel naar Keulen, maar worden vanaf 1741 geleid via Westervoort, Duiven, Zevenaar, Elten, Spijckse veer en Kleef, waar de wagen aansluit op de verbinding met  Keulen (via Kalkar, Xanten en Neuss).

De postwagen van Keulen naar Arnhem passeert Westervoort, 1742 Jan de Beijer
De postwagenlijn Arnhem-Keulen, die op 2 oktober 1741 is geopend, vertrekt sindsdien iedere maandag-, woensdag- en vrijdagochtend om vijf uur ('s winters om 6 uur) uit Arnhem met een met vier paarden bespannen wagen. Op dinsdag, donderdag en zaterdag rijdt de Keulse wagen in tegengestelde richting. Een tocht van Arnhem naar Kleef kost 43 stuivers. Kortere of langere afstanden worden berekend naar een tarief van 6 stuivers per uur.

 

 

1743  Jan de Beijer tekent de Eltense abdijkerk.


 

1743    De befaamde klokkengieter Jean Petit (1692 - 1768) vestigt zich in Laag-Elten. Als zelfstandig gieter heeft Jean zijn eerste klok in 1721 en zijn laatste in 1759 gegoten met een gemiddelde van bijna 4 klokken per jaar. Jean, die zijn zoon Johan (1727-1749) tot klokkengieter opleidt, heeft samen met hem in de periode 1744 tot de vroege dood van Johan een aantal klokken gegoten. Nadat de echtgenote van Jean begin 1768 overlijdt, verhuist hij naar Someren, waar hij enkele maanden later zelf ook sterft.

 

1747   Een nieuwe golf van veepest veroorzaakt bittere armoede.     


Voorjaar in de Lijmers
Bron: Kadastrale Atlas van de Lymers van omstreeks 1790

 

1753    Op dinsdag 18 december om 3.00 uur in de nacht breekt de Huetumse dijk tussen Emmerich en Elten door. De volgende dag is er een dijkdoorbraak bij de buurtschap Leuven / Leuffen (buurtschap tussen Oud-Zevenaar en Groessen). Een zeer omvangrijk gebied tot Steenderen komt onder water.

 

1754    Doordat de familie Von Wylich und Lottum het financieel niet meer kan bolwerken komen de landerijen van Grondstein in het bezit van Heinrich Johann von Hymmen. Nazaten van hem blijven tot in de 21e eeuw eigenaar van deze landerijen



       Slot Grondstein bij Elten (Jan de Beijer, 1745)


1755   Op Allerheiligen (1 november) vindt omstreeks 11.00 uur in de ochtend een zeer krachtige aardbeving plaats met (naar achteraf berekend) een kracht van 8,7 op de schaal van Richter. Het episch centrum van de aardbeving ligt bij Lissabon. Het aantal doden als gevolg van deze aardbeving is meer dan 50.000.
In de Liemers wordt geen melding gemaakt van beweging van de grond, maar wel van een sterke waterschommeling (waterbeving) in veel sloten en ook in het riviertje De Wildt (in de omgeving van Elten).


            Gezicht op Eltenberg vanuit Emmerik (H. v.d.. Winden naar J. de Beijer, 1745)

 

1756    Op woensdag 24 maart vaardigt Frederik de Grote (1712 - 1786), koning van Pruisen, waartoe ook het hertogdom Kleve behoort,  het befaamde "Kartoffelbefehl" uit waarmee hij de in deze tijd nog weinig populaire aardappel als volksvoedsel tracht in te voeren. Zaadgoed wordt gratis verdeeld en veldwachters zien er op toe dat met het verbouwen van aardappelen wordt begonnen. De aardappel heeft (voor een deel terecht) de naam giftig te zijn waardoor veel boeren aanvankelijk tegenstribbelen. Tot in de huidige tijd liggen op het graf van Frederik de Grote enige aardappelen.     


 Het graf van Frederik de Grote bij slot Sanssouci met aardappelen
door Frederik de Grote werd de aardappel volksvoedsel


 

1756    De befaamde Haarlemse tekenaar Cornelis van Noorde (1731 - 1795) tekent op zijn reis door onze streek onder meer het hoogadellijk damesstift op de Eltenberg en de Zeddamse poort. Vele rondreizende kunstenaars zoals ook Albert Cuyp, Lambert Doomer, Jan van Goyen en Justus Vinckeboom hebben in de loop der tijd het kloostercomplex op de Eltenberg getekend.

 

 

1756    Het begin van de Zevenjarige Oorlog tussen Pruisen (waartoe dan Elten, Zevenaar, Duiven, Lobith, Herwen, Huissen en Wehl behoren) enerzijds en Rusland en Oostenrijk anderzijds. Jonge mannen uit de Liemerse enclaves vluchten de grens over naar de Republiek om zich te onttrekken aan de Pruisische dienstplicht.

   Gezicht op Elten,
  
omstreeks 1743
   Jan de Beijer

 

1756    Op zaterdag 11 december 1756 begint het streng te vriezen en de intense koude duurt onafgebroken tot maandag 7 februari 1757. De langdurige en intense koude is ook voor de inwoners van  Elten een ware kwelling.

1757    Op 30 januari ziet men op het Gelders eiland de eerste tekenen van ijsgang. Het opgestuwde water stijgt daardoor zo hoog dat het nog dezelfde dag twee voet over de dijk loopt en de dijk ter hoogte van de Pannerdenschen Waerd breekt. Ruim een week later op 9 februari breekt de Herwense dijk op vijf plaatsen tegelijk door als gevolg van het opnieuw kruiende ijs. Bij Pannerden volgen nieuwe doorbraken; ook de dijk bij Leuven, tussen Oud-Zevenaar en Groessen, breekt in deze rampzalige maand door.

Door vele dijkdoorbraken als gevolg van waterstuwing door het kruiende ijs staat in februari 1757 de Liemers grotendeels onder water. Velen vertoeven dagenlang op zolders of daken van hun huis. Ook gaan veel huizen door de watermassa verloren.



1758    Dysenterie (rode loop), een ernstige infectieuze darmaandoening gepaard met bloederige diarree, slaat opnieuw toe in onze omgeving

 

                                                                                   Elten (A. Rademaker, 18e eeuw)

.

1763    De Duitse overheid waarschuwt tegen de bijna tweehonderd Joodse struikrovers, die Westfalen onveilig maken.

 

 


Eltenberg omstreeks 1780

E.M. Engelberts (1731 - 1807)

1763    De Zevenjarige Oorlog eindigt met de Vrede van Parijs. Pruisen is door de oorlog uitgeput; ontstellende armoede is het gevolg. Bovendien heeft een half miljoen soldaten en burgers, ongeveer 10% van de bevolking, het leven verloren. Desondanks is de machtspositie van Pruisen in Europa voor lange tijd verzekerd, maar daar heeft de gewone man ook in Elten weinig aan. 

1768    In het voorjaar wordt onder meer Elten getroffen door een epidemie van de gevreesde veepest. Vooral veel keuterboeren en daghuurders raken in een klap al hun vee kwijt. Het betreft de zoveelste uitbraak van runderpest in korte tijd, die meedogenloos toeslaat. Eerdere uitbraken van veepest hebben onder meer in 1714, 1719, 1745en 1747 plaatsgevonden. Niet alleen door de veepest maar ook door ziekten, sterfte, plunderende soldaten, rondtrekkende bendes, slecht weer, extreme winters en natuurgeweld leven velen toch al bij voortduring op de rand van het bestaan.


"Gods slaandehand over Nederland door de pest-siekte onder het rundvee, geteekent en gegraveert door Jan Smit" in 1745. Vooral in de 18e eeuw brengt de "pest-siekte onder rundvee" (ook genoemd veepest of runderpest) veel (keuter)boeren ook in Elten tot wanhoop.   Enerzijds ondergaan velen de runderpest met veel berusting en enorm vertrouwen in God anderzijds is het leed vooral onder de keuterboeren enorm.   

1770    Op 1 februari wordt de Zevenaarse pastoor J. Th. Theben slachtoffer van het water. Terugkomend te paard vanuit Emmerich helpt hij op de Eltense hei twee Didamse boeren, die de weg zoeken. Daarna neemt pastoor Theben de kortste weg naar huis waarbij hij in de duisternis in de Zwarte Waai bij kasteel Halsaf in Babberich op jammerlijke wijze verdrinkt. Hij wordt in de Franciscanerkerk in Elten begraven.  

1771    In het voorjaar regent het gedurende vijf weken onophoudelijk waardoor ook Elten met een ernstige wateroverlast te maken heeft.

1774    Op dinsdag 20 september 1774 krijgt de befaamde orgelbouwer Jacob Courtain de opdracht om voor een bedrag van 1096 daalder een orgel voor de stiftskerk van Hoog-Elten te bouwen. In 1777 komt dit orgel gereed en nog hetzelfde jaar krijgt Courtain naar aanleiding hiervan de opdracht om een groot orgel te bouwen voor de Sint Aldegondiskerk in Emmerik. Vervolgens krijgt ook de Sint Martinuskerk in Emmerik een nieuw orgel van dezelfde orgelbouwer.  

 

 

1780    De vermaarde tekenaar van vooral stads- en dorpsgezichten Jan de Beijer (1703 - 1780) overlijdt op 15 februari in Emmerich.

 

 

Kasteel Grondstein, nabij Elten getekend door Jan de Beijer in 1743

1782    In de avond en nacht van maandag 1 april (2e Paasdag) bevrijdt een groot aantal woedende en met geweren en bijlen bewapende inwoners van Elten hun dorpsgenoot, Jan Boekhorst, uit de gevangeniscel in Zevenaar. De Eltense bevrijders van Jan Boekhorst, die ten onrechte in de Zevenaarse gevangenis zat, gaan de geschiedenis in als de "helden van Zevenaar".  

1784    Een felle en langdurige vorstperiode zorgt dat de rivieren tot op de bodem met ijs bedekt zijn. In februari zet de dooi in en in de middag van 29 februari breken bij Spijk dijken door. Een dag later zijn er dijkdoorbraken in Oud-Zevenaar. Begin maart staat een gebied tussen 's Heerenberg en Doesburg onder water.

1784    Nadat door dijkdoorbraken begin maart 1784 grote delen van de Liemers onder water komen te staan, woedt tot overmaat van ramp op woensdag 10 maart een hevige orkaan uit het zuidwesten, die grote vernielingen aanricht.

1785  Bij de drukkerij van J. A. Chalmot in Kampen verschijnt "Reize langs den Nederrhijn, over Het Loo, Elten, Emmerik, Wezel, Duisburg, Keizerswaart, Dusseldorp, Keulen tot Bonn". In het boeiende boek wordt "Herberg De Zwaan in Neder-Elten" vermeld als een zeer goede herberg, waar het goed toeven is.

 

 


Gasthof zum Schwan in Elten aan het begin van de 20e eeuw

1788    Om verspreiding van ziekten te voorkomen bepaalt de Kleefse overheid op 11 april dat voortaan twee begrafenisgebruiken achterwege dienen te blijven te weten:
                    - het afleggen van het lijk door een groot aantal vrouwen uit de verre omtrek
                    - het meerijden van vele vrouwelijke familieleden op de lijkwagen

1789    De winter van 1788-1789 verloopt extreem koud. Met de winter van 1708-1709 is deze winter de aller-koudste winter van de 18 eeuw. Mens en dier gaan gebukt onder de extreme koude en de gevolgen daarvan.

1792    In Elten wordt op maandag 13 februari geboren Geertruijda Sanders, dochter van landbouwer Fre(de)rik Sanders en Antonia Bouman. Geertruijda trouwt in 1815 met Antoon Herfkens uit Zeddam. Antoon Herfkens en Geertruijda Sanders zijn directe voorouders (7e generatie) van Sam, Simon en Sjef van Keulen.

1793   De kunstenaar Carl A. Wizani (1767 - 1818) tekent de Eltenberg.     

 

1793   Pruisen verklaart Frankrijk de oorlog. De Duitse economie krijgt te maken met een enorme inzinking en de tabaksbouw in o.a. onze omgeving krijgt een gevoelige klap.     


Voorjaar in de Lijmers
Bron: Kadastrale Atlas van de Lymers van omstreeks 1790

1798   Arnoldus Wanders legt de basis voor Hotel Wanders zoals we dit etablissement op de markt in Elten in onze tijd kennen. Arnoldus Wanders is naar alle waarschijnlijkheid een achterkleinzoon van Henricus Wanders, die zich een eeuw eerder in 1698 vanuit Grieth in Elten heeft gevestigd.

                                                                                                        

De Klosterstrasse in Elten, getekend door Lambert Doomer in 1663. 
In de omgeving van de huizen bevindt zich de oorsprong van hotel Wanders

1799    Na een zeer koude winter wordt de Liemers opnieuw getroffen door een grote overstroming. Mensen vluchten naar hoger gelegen gebieden zoals Elten en Arnhem.

1800   Op zondag 9 november teistert een hevige storm onze regio.

                                
De Eltenberg in 1804 (L. Greuter)       

1805     Meer dan 70% van de inwoners van Elten is analfabeet; ruim 90% weet de eigen geboortedatum niet.

1806    Nadat de Franse keizer Napoleon de Oostenrijkse en Russische legers heeft verslagen wordt ook Elten onderdeel van de Napoleontische heerschappij. De Franse overheersing duurt tot 1813. Ook het stift in Hoog-Elten valt onder het Groothertogdom Berg, een kunstmatige door Napoleon in het leven geroepen staat, met Joachim Murat aan het hoofd.   

1808    Op donderdag 21 januari 1808 worden als gevolg van de Vrede van Tilsit (1807) de voormalige Stiftgebieden van Elten toegewezen aan het Groothertogdom Berg. De militair belangrijke Vestiging Wesel moet het Groothertogdom daarentegen aan Napoleon afstaan.   

1809    Weer een kolossale watervloed in de Liemers. Na een strenge vorstperiode veroorzaakt begin januari een ijsstopping in het Bylants kanaal een enorme vloed door de Oude- en Neder-Rijn, waardoor de dijken de enorme druk niet weerstaan en op twee plaatsen, te weten bij de Toetenburg onder Ooy en bij 't Loo, doorbreken. Op 13 januari is het Liemerse land daardoor een grote met ijs beladen watervlakte, waarin door een hevige storm ontwortelde bomen en daken van verwoeste huizen voortdrijven. Een nieuwe vorstperiode verandert het land vervolgens in een onafzienbare ijsvlakte.

 

   

IJsgang tussen Arnhem en Westervoort in de louwmaand (januari) 1809. Rechts is de stad Arnhem met de Walburgiskerk te zien; links een boerderij aan de Westervoortse kant van de IJssel.

Op 3 januari 1809 raast een hevige sneeuwstorm over de Liemers, waarna de winter in alle hevigheid toeslaat. Rond de Pley bij Westervoort ontstaat een ijsmassa, die zowel de IJssel als de Rijn afsluit waardoor stroomopwaarts de Liemerse bandijk van Oud-Zevenaar tot Westervoort onder zware druk komt.  Op vrijdag 13 januari om 7.30 uur in de ochtend begeeft de dijk het bij Ooy in de buurt van Toetenburg. Enige uren later breekt de dijk bij de Loowaard door. In korte tijd staat de gehele Liemers onder water.  

 

1810    Op het Weens Congres komt men overeen een nieuwe Koningsweg aan te leggen tussen Wehl en Elten. Deze weg zal beginnen aan de uiterste grens van de gemeente Elten en zal zich voortzetten over het grondgebied van het Koninkrijk Holland tot aan de grens van de gemeente Wehl. In de volksmond wordt de weg ook Neutrale Weg genoemd. In feite betreft dit een al zeer lang bestaande weg waarlangs Kleefse soldaten heen en terug marcheerden van Elten naar de Kleefse enclave Wehl.

1811    In 1811 wordt in Elten geboren Engelbertus Hendriksen (1811-1881). In 1840 wordt hij priester gewijd. In 1851 wordt hij de allereerste Rooms Katholieke pastoor in Lent (bij Nijmegen) na de hervorming. Hij overlijdt op Witte Donderdag, 16 april, 1881.     


Pastoor Hendriksen
uit Elten

 

1811   Het Eltense stift (klooster) wordt op bevel van Napoleon opgeheven. Het verliest haar oorspronkelijke functie en wordt parochiekerk van Hoog-Elten.     


Abdij Eltenberg (1743)

1812   Na de nederlaag van de Fransen in Rusland doet keizer Napoleon (1769 - 1821) naar verluid volgens de mondelinge overlevering op zijn terugtocht naar Frankrijk Elten aan, waar hij vertoeft in het etablissement op de Markt dat in onze tijd de naam "Het oude Posthuis" draagt. 
Het vermoeden bestaat echter dat niet keizer Napoleon maar zijn jongere broer bijgenaamd Lodewijk de Goede, korte tijd koning van Holland en later groothertog van Berg, het etablissement in Elten heeft bezocht. Mogelijk zijn beide broers in het geheugen van Eltenaren verwisseld.     


Lodewijk de Goede (1812) 


Martinuskerk en het Oude Posthuis (september 2011), ongeveer 200 jaar nadat Napoleon hier volgens de Eltense overlevering is geweest   

1813   Het Spyckse veer over de Rijn, tussen de op de rechter rivieroever gelegen plaatsen Lobith en Elten en het op de andere zijde gelegen Spyck bij het stadje Griethausen, dient eind oktober en begin november als vluchtweg voor Franse ambtenaren en hun gezinnen na de Volkerenslag bij Leipzig.     


Het Spyckse veer met op de achtergrond Laag- en Hoog-Elten (Johannes Leupenius, 1741)


1815    Het Weens Congres besluit, dat het gebied tussen Emmerik en de (huidige Duits-Nederlandse) grens Duits wordt in ruil voor Duitse enclaves Wehl, Liemers en Huissen, die tot Nederland gaan behoren. Schenkenschans wordt Duits. Elten en Grondstein blijven Duits (Pruisisch).

In de Algemene Acte van het Wener Congres van 9 juni 1815 worden de algemene grenzen bepaald tussen Pruissen,  het Verenigd Koninkrijk (Noord- en Zuid-Nederland) en Frankrijk.
De voormalige Kleefse enclaves Huissen, Zevenaar en Duiven met de Lijmers, Malburg en Wehl worden afgestaan  aan het Verenigd Koninkrijk (Nederland). Elten blijft Pruisisch.

 

1815    In Elten trouwt (katholiek) op dinsdag 12 september 1815 Gertruda Sanders (1792-1871), dochter van de Eltense landbouwer Frederik Sanders, met Antoon Herfkens (1784-1826) uit Zeddam. Gertrude en Antoon zijn voorouders in rechte lijn (7 generaties) van Sam, Simon en Sjef van Keulen.  

1816    In Elten wordt geboren Helena Cornelissen. Zij is de dochter van Henricus Cornelissen (schoenmaker) en zijn vrouw Maria Verborg. Op maandag 8 juli 1844 trouwt Helena in Zevenaar met de uit Duiven afkomstige Theodorus Berentzen (1798 - 1868). Helena en Theodorus zijn de over-, over, over-, overgrootouders van  Sam, Simon en Sjef van Keulen.  

1816    Uitgezonderd enkele dagen in augustus regent het in 1816 van half mei tot in november vrijwel onafgebroken. De Liemers verandert daardoor in een moeras. De oogst (o.a. tabak en aardappelen) mislukt en honger en armoede zijn het gevolg. 

1817   Nadat het gehele jaar 1816 het extreem slechte weer ook in Elten voor enorme problemen zoals honger en armoede heeft gezorgd, verschijnt medio maart 1817 de zon, die zich daarvoor in dertien maanden vrijwel niet heeft laten zien. Het gewone klimaat keert eindelijk weer terug. 
Pas in de loop der 20e eeuw hebben wetenschappers vastgesteld dat de tijdelijke klimaatverandering, die de wereld in 1816 kwelt, het gevolg is van de enorme vulkaanuitbarsting van de Tambora op het eiland Sulawesi in de Indonesische Archipel. Aan het begin van de 19e eeuw duurt het maanden tot jaren voordat nieuws van de andere kant van de wereld onze omgeving bereikt maar ook als men het toen eerder geweten had zou niemand een verband gelegd hebben tussen de vulkaanuitbarsting en de tijdelijke klimaatverandering.
 

1818   Op zondag 13 december 1818 krijgt Johannes Fuerst, schoenmakersgezel uit Elten ruzie over een gemaakte weddenschap met de 18-jarige dagloner Jan Siemes, eveneens uit Elten. De ruzie, die plaatsvindt in een uiterwaard op het Boven-Spijk op Nederlands grondgebied, escaleert en op een bepaald moment trekt Fuerst, die maar 1,50 meter groot is, zijn mes en steekt Siemes daarmee in de buik. De verwondingen zijn zodanig ernstig dat geneeskundige hulp weinig kan uitrichten. "Nadat een groot gedeelte van de ingewanden door de wonde naar buiten was gedrongen", overlijdt Jan Siemes pas in de avond van de volgende dag. 
Johannes Fuerst vlucht na de moord naar Duitsland maar wordt later gepakt en aan de justitie in Arnhem overgedragen. Hij wordt veroordeeld tot opsluiting in een tuchthuis voor een periode van twintig jaar.
 

1820    In de nacht van 21 op 22 januari stroomt rivierwater met grote kracht over de Liemerse overlaat in Babberich waardoor grote delen van de Liemers weer eens te maken hebben met grote waterschade. De hulpvaardige burgemeester van Elten, Andreas Jansen vaart enkele dagen met zijn aak in Babberich rond om mensen en vee te redden. 

1821   De R.K. parochie in Elten gaat over van het bisdom Utrecht naar het bisdom Muenster.  


De kathedraal van het bisdom Muenster 

1823    Omstreeks deze tijd rijdt driemaal per week een diligence over de rijksweg van Arnhem via Westervoort, Duiven, Zevenaar, Babberich, Elten, Emmerik en Wesel naar Duesseldorf en vice versa. De diligence is in deze tijd het snelste en veiligste vervoermiddel. De ritprijs bedraagt ongeveer 75 zilver grosschen per mijl. Langs de route zijn diverse wisselplaatsen, waar verse paarden kunnen worden ingezet en reizigers zich kunnen verpozen.


          De diligence zoals deze door Elten kan hebben gereden

 

1824     In de eerste helft van de 19e eeuw bevindt zich in de Kloosterstraat in Elten een Nederlands jongenspensionaat met de naam "de Franssche school". De school, die onder leiding staat van Simon van der Schans heeft als bekende leerlingen onder meer: de vermaarde Nederlandse archeoloog Dr. L.J.F. Janssen en de Nederlandse dichter Hendrik Tollens. Laatstgenoemde is schrijver van "Wie Neerlands bloed door de aderen vloeit", tot 1933 het Nederlands volkslied, alsmede ontelbare gedichten waaronder Avondmijmering, waarin Elten wordt verheerlijkt.


Dichter Hendrik Tollens (1780-1856)

 

1825    De R.K. inwoners van Grondstein gaan van de parochie Oud-Zevenaar over naar de parochie Elten.

1828    Op last van de Pruisische autoriteiten wordt het onderwijs in ondermeer de regio Kleve (betreft ondermeer Elten) niet meer in het Nederlands maar in het Duits gegeven. Ook in kerken mag niet meer in het Nederlands worden gepreekt. Na 1870 sterft een bevolking, die perfect Nederlands spreekt, uit. Een eeuwenoude taalkundige en culturele verwevenheid met de Nederlanden behoort tot het verleden.      

De Liemers en omgeving uit een aardrijkskundig schoolboek door J. van Wijk Roelands Zoon uitgegeven door H.C.A. Thieme te Zutphen in 1827. Vermeld worden o.a. Laag Elten, Hoog Elten, Stokkem en Lobith.

1830    Het aantal inwoners van Emmerich (Emmerik) bedraagt ongeveer 5000. Dit aantal neemt in de jaren hierna sterk toe tot 8.400 inwoners in 1870 en bijna 16.500 in 1939 om vervolgens als gevolg van de bizarre oorlog (1939 - 1945) te dalen tot ruim 7.200 in 1946.

1831    In de periode 1830 - 1833 vinden in het Rijnland diverse hongeroproeren plaats. Ook lopen de spanningen tussen de Pruisische regering en de katholieke meerderheid van de bevolking steeds verder op. Dit leidt uiteindelijk tot de Koelner Wirren en de arrestatie en gevangenschap van de Keulse aartsbisschop Droste zu Vischering.

1832    Nadat op 18 maart 1811 het stift op bevel van Napoleon is opgeheven en de kerk van het stift vervolgens parochiekerk van Hoch-Elten wordt, vindt in 1832 de verkoop voor de sloop plaats van de abdijgebouwen.

1833    De Leidse historicus dr. Jansen vindt op Montferland in de directe omgeving van Elten een Romeinse dakpan, die dateert van ongeveer 40 na Christus. Het betreft een van de oudste Romeinse vondsten in onze omgeving.

1835    In deze tijd is het Nederlands in Elten, en elders in het land van Kleef tot Duisburg toe, de algemene voertaal in het dagelijks leven. Vanaf de jaren dertig van de 19e eeuw wordt van hogerhand het Duits op de scholen en in de kerken ingevoerd. Vaak tot ongenoegen van de lokale bewoners.

1836    Thomas Barber vervaardigt de staalgravure "The village of Beek", een gezicht op het dorp Beek met op de achtergrond de Elterberg (Hoch Elten).


Het dorp Beek en op de achtergrond Elterberg, Thomas Barber, Rijks Universiteit, Leiden

1836    Op dinsdag 29 november wordt onze regio geteisterd door een hevige storm, die veel schade aanricht.


1837    Van Gend & Loos neemt de exploitatie over van de postwagendienst Arnhem - Zevenaar - Elten- Emmerich. De postwagen vertrekt 's ochtends om zeven uur uit Arnhem en  is om elf uur in Emmerich. Bij logement Het Hof van Berlijn in Zevenaar wordt van paarden gewisseld. 
Wanneer in Emmerich verder wordt gereisd, kan dat over Rees en Wesel naar Duisburg, waar men 's nachts om 24.00 uur arriveert, vervolgens naar Keulen (aankomst 's ochtends 7 uur), Bonn, Andernach, Koblenz (aankomst 's middags 16.30 uur), Mainz (aankomst 's nachts 2.30 uur) naar Frankfurt am Main (aankomst 's ochtends 6.30 uur).
Het is ook mogelijk om in Emmerich over te stappen op de snelwagen naar Berlijn, de reisduur naar Berlijn bedraagt drie dagen en 17 uur. 

 


       Hof van Berlijn in Zevenaar waar vele decennia van paarden is gewisseld. 

1838    De oplopende spanningen tussen de Pruisische regering en de katholieke meerderheid van de bevolking leiden tot de Koelner Wirren, waarin de katholieke kerk en de regering in Berlijn lijnrecht tegenover elkaar staan. Dit leidt uiteindelijk tot de arrestatie en gevangenschap van de Keulse aartsbisschop Droste zu Vischering.

1840    Mr. G. Dorn Seiffen uit Utrecht vindt op de Elterberg een tegel met een stempel van het Romeinse zesde legioen. 

1842   Op donderdagochtend 10 februari keert de koning van Pruisen, Frederik Willem IV, van een staatsbezoek aan Nederland in Elten terug op vaderlandse bodem. In Emmerik worden de paarden verwisseld waarna de reis richting Dusseldorf wordt voortgezet. Het enthousiasme onder de bevolking is onbeschrijflijk groot.


Frederik Willem IV
koning van Pruisen van 1840-1861 

1844    Op maandag 8 juli trouwt in Zevenaar Theodorus Berentzen (1798 - 1868), van beroep kastelein en landbouwer met Helena Cornelissen (1816-1888) uit Elten. Zij zijn voorouders in rechte lijn (6 generaties) van Sam, Simon en Sjef van Keulen.      

1846    In Elten wordt een Hollandse windmolen gebouwd, die bekend is geworden onder de naam Gerritzens molen.

  Gerritzens molen, in het begin van de 21e eeuw
In de negentiger jaren van de 20e eeuw wordt Gerritzens molen volledig gerestaureerd.

 

1846    Op Elterberg wordt het bronnenhuis (Drususbrunnenhaus) gebouwd. Vanaf de realisatie van de bron omstreeks het jaar 975 na Chr. tot de aanleg van de waterleiding in 1931, bijna duizend jaar, heeft de "Drususbron" de lokale bevolking van drinkwater voorzien.

 

 


Het bronnenhuis op Elterberg
(26-09-2011)
           gebouwd in 1846 en na de volledige verwoesting in 1945 opnieuw opgebouwd in 1950
 


1849    Van Gend en Loos gaat met een "diligence" rijden over de kort tevoren gereed gekomen grindweg tussen Zutphen, Keppel, Wehl, 's-Heerenberg en Emmerik (Emmerich). Vanuit Emmerik is het vertrek dagelijks om 7.30 uur en vanuit Zutphen om 18.00 uur. De reistijd van een enkele reis Zutpen - Emmerik bedraagt minder dan vier uur.

 

 
Advertentie Overijsselsche Courant 8 juli 1849

 

1851    De zomer verloopt voor de boeren rampzalig. Een lange periode van hitte en droogte eindigt met een hevig onweer met hagel en storm.

1855    Door ijsopstopping breken 3 maart de Rijndijken bij Bislich (in de omgeving van Wesel). Het Houwbergse veer (bij Elten over de Oude Rijn) wordt door de zware ijsgang van zijn kettingen gerukt en later in Leuven (buurtschap tussen Oud-Zevenaar en Groessen) teruggevonden. Vanuit Zevenaar en Duiven wordt in de vroege ochtend van 5 maart het eerste rivierwater gemeld. Grote delen van de Liemers staan in maart 1855 blank.

 

IJsgang op de IJssel voor Westervoort 1855


1856
    De Rhijnspoorweg, die Arnhem via Utrecht met Amsterdam verbindt, wordt via Zevenaar en Elten doorgetrokken naar Duitsland. De spoorverbinding geeft een economische impuls aan ondermeer de Liemers. Op 12 februari wordt het traject van de spoorlijn Arnhem - Emmerich feestelijk geopend. Nog hetzelfde jaar is op 17 oktober de aansluiting op de spoorlijn Emmerich - Oberhausen een feit.


Dienstregeling Ned. Rhijnspoorweg 1859
Reistijd Elten - Amsterdam (120 km) in 1859 bedraagt ongeveer 4 uur

1857     In Emmerich neemt Heinrich von Gimborn (1830 - 1898) de vermaarde Adler-apotheek over van zijn vader. In de zeer ruime omtrek, ook in de Liemers en daarbuiten tot in Arnhem en Nijmegen, maken velen gebruik van deze apotheek.
In hetzelfde jaar (1857) sticht Heinrich von Gimborn eveneens in Emmerich een chemisch-pharmaceutische fabriek.

 


Embleem van de fabriek van H. von Gimborn

 

1858     Verschijning van Maria in Lourdes. Ook op de overwegend katholieke bevolking van Elten maakt dit diepe indruk.

 

 

1860     In Elten wordt een protestantse / evangelische gemeente gesticht. De predikanten Immink van Zeddam en Van Gelder van 's-Heerenberg spelen hierbij een belangrijke rol. Zowel Nederlandse als Duitse protestanten geven geld. Van Nederlandse protestanten ontvangt de nieuwe gemeente 1636 gulden.

 


Advertentie in de Oprechte Haarlemsche Courant van maandag 27 februari 1860, waarin melding wordt gemaakt van de verschijning van het boek van ds Immink over de vestiging van de  Evangelische Gemeente in Elten. De opbrengst van de verkoop is bestemd voor deze gemeente.
V.D.M is de afkorting van Verbi Divini Minister. Dit is Latijn voor bedienaar van het Woord Gods of wel voor predikant.

 

1861    Nadat het half december 1860 is gaan vriezen zet op 16 januari de dooi in, waarna het ijs zich opeenpakt en het water snel stijgt. Op 29 januari stroomt de Pannerdense waard onder. Een dag later lopen door een zeer hoge waterstand van de Oude Rijn de spoorlijn en de postweg tussen Babberich en Elten op diverse plaatsen over. Korte tijd later spoelt de spoordam over een afstand van 100 meter weg, waarna de bandijk onder grote druk komt en een zeer ernstige situatie ontstaat. Met man en macht wordt getracht om de bandijk te versterken. Ter versterking van zwakke plekken gebruikt men pannen en stenen van een bakoven. In de vroege ochtend van donderdag 31 januari blijkt dat de inspanningen vergeefs zijn en breekt de dijk door. Reeds op de tweede dag na de doorbraak bezoekt de Nederlandse Koning Willem III het rampgebied.

Koning Willem III en zijn eenjarige dochter prinses Wilhelmina in 1881

Koning Willem III bezoekt op zaterdag 2 februari 1861 in het getroffen gebied zowel Zevenaar als Westervoort.


1862    Op donderdag 4 september 1862 word in Duesseldorf Eduard Zeck (1862 - 1940) geboren. In 1890 wordt hij op 27 jarige leeftijd burgemeester van Elten en blijft dit ruim veertig jaar. In 1930 wordt hij ereburger van de gemeente Elten. In 2002 wordt als eerbetoon een straat naar hem genoemd. 

 


 
De Kloosterstraat in Elten ten tijde van het burgermeesterschap van Eduard Zeck. 

1863    De Pruisische koning geeft toestemming voor de aanleg van de spoorlijn van Zevenaar via Elten naar Kleef (Kleve). Twee jaar later in 1865 wordt deze belangrijke spoorverbinding al geopend. Wanneer in 1890 een spoorlijn is aangelegd tussen Nijmegen en Kleef vermindert echter het belang van de spoorverbinding tussen Elten en Kleef in sterke mate.

1865     De NRS (Nederlandsche Rhijnspoorweg-Maatschappij) opent een alternatieve spoorverbinding via Zevenaar naar Kleve in Duitsland via Elten   

 

Detail spoorwegkaart uit 1904, waarop het spoor Zevenaar - Elten -Welle - Kleef, alsmede het spoor Zevenaar - Emmerik.

 

De spoorlijn Zevenaar-Elten-Welle-Spijck-Griethausen-Kleef maakt tussen Welle en Spijck gebruik van een spoorpont. Men heeft wel overwogen hier een brug aan te leggen maar daar is uit militaire overwegingen vanaf gezien. In 1912 wordt het spoorpont opgegeven.

Zijaanzicht van de veerpont
De veerpont vervoert alleen wagons; de locomotief vaart niet mee. Bij hoogwater, storm en ijsgang kan de pont niet varen zodat gemiddeld drie weken per jaar geen treinen kunnen worden overgezet.  

1870   Vooral na het gereedkomen van de spoorlijn Arnhem - Elten - Keulen in 1856 gaan veel arbeiders uit de Liemers werken in het Ruhrgebied. Op maandagochtend staan op de treinstations van o.a. Zevenaar, Babberich en Elten honderden arbeiders om met de eerste trein naar het Ruhrgebied te gaan. Sommige arbeiders vestigen zich daar in de loop der tijd definitief, het merendeel komt echter telkens na een week werken zaterdagavond weer thuis.

1874   De industrieel Theodor von Gimborn (1840 - 1916) trouwt op 6 juni in Elten met Antonia van Dreveldt (1854 - 1947) uit Voorthuizen bij Barneveld.

 


Theodor von Gimborn omstreeks 1910

 

1874   In de Kloosterstraat in Elten gaat een lerarenopleiding (Lehrerseminar) van start. Ruim dertig jaar later, in 1905, verhuist deze opleiding naar een nieuw gebouw aan de plaatselijke Berg-/Seminarstraat. Helaas sluit de opleiding op 1 april 1923 definitief haar deuren. Gedurende een periode van bijna een halve eeuw, van 1874 tot 1923, is de lerarenopleiding ook in economisch opzicht van grote betekenis voor Elten en haar inwoners.

 


Kloosterstraat (begin 20e eeuw) waar in 1874 het Lehrerseminar van start gaat

1880 Ruim 600 jaar na het begin der werkzaamheden wordt op 15 oktober de bouw van de Dom in Keulen voltooid conform het oorspronkelijk 13e eeuwse ontwerp. Op het moment van gereedkomen in 1880 is de Dom met zijn 157 meter hoge toren het hoogste bouwwerk ter wereld.

   

Deze opnames tonen de zuidoost zijde (links) en de voorzijde (rechts) van de Dom van Keulen kort na de voltooiing van de werkzaamheden in 1880. 



1880     De Zevenaarse stalhouder Chr. Weijers, die de nachtelijke postrit Arnhem - Elten - Emmerik onderhoudt, klaagt over de slechte berijdbaarheid bij nacht van sommige delen van de weg, waardoor zowel mens als paard gevaar lopen. Weijers is verplicht om de afstand Arnhem - Emmerik (32 km) binnen twee uur en een kwartier af te leggen. Hoofdingenieur De Bruijn Kops antwoordt op de klacht "dat bij zulk een hard rijden bij duisternis de geringste oneffenheden hinderlijk, ja gevaarlijk worden".

 

   



1883   Eind mei komt een conducteur van de Rijnspoorwegmaatschappij in Elten onder de trein en overlijdt ter plaatse. 

 

 

1886     Na een zeer droge en warme periode valt het regenwater vanaf eind juli met bakken uit de hemel waardoor lager gelegen weilanden onder water komen te staan en het vee opgestald moet worden. Veel boeren zijn niet in staat om hun vee voldoende bij te voeren. Bij dit alles komt nog een epidemie van mond- en klauwzeer waardoor 1886 voor veel boeren in onze omgeving de geschiedenis ingaat als een rampjaar.

1887     Joh. Verhoeven, die in 1846 in Elten een korenmolen heeft gebouwd, doet zijn bezit over aan zijn beide neven de molenaarsgezellen Hermann en Theodor Gerritzen uit Herwen en Aerdt.

1889   Dat een treinreis aan het eind van de 19e eeuw heel bijzonder is blijkt uit een bericht in de Graafschapbode van 5 september 1889: "Met den pleiziertrein van Emmerik naar den Haag vetrokken ongeveer 240 passagiers uit Emmerik en Elten en 48 uit Zevenaar en omstreken".

 


Stoomtrein omstreeks 1900

 

1890     Op 24 januari wordt Eduard Zeck (1862 - 1940) burgemeester van Elten. Gedurende zijn lange ambtsperiode van 41 jaar heeft hij een stimulerende invloed op ondermeer het plaatselijk onderwijs. Omstreeks 1900 wordt in Elten een opleiding voor onderwijzers gebouwd (aan de Seminarstrasse). In Oberhuethum en Borghees worden in 1903 en 1909 scholen gebouwd. In 1913 ontvangt Eduard Zeck een belangrijke Nederlandse onderscheiding (Ridder van Oranje Nassau). In 1930 wordt hij benoemd tot ereburger van Elten.

 


     Klosterstrasse in Elten in de tijd van Eduard Zeck

1890     De winter van 1890 / 1891 is uitzonderlijk streng. De decembermaand spant de kroon want sedert het begin van de temperatuurmetingen in 1706 is het alleen in december 1788 nog kouder geweest.
Op 25 november 1890 gaat de wind uit het noordoosten waaien en dat is het begin van een langdurige strenge vorstperiode. De gemiddelde ijsdikte in sloten is in de loop van december ongeveer 65 cm.; plaatselijk wordt zelfs een dikte van 70-80 cm. bereikt. Mens en dier gaan gebukt onder extreme koude. Op 19 december vriest bij Elten een grensbeambte dood.

1891    Op woensdag 11 maart besluiten 101 Liemerse boeren (68 uit Didam, 19 uit Zeddam en 14 uit Wehl) tot de oprichting van een cooperatieve roomboterfabriek, waardoor Didam de primeur heeft van de allereerste cooperatieve roomboterfabriek buiten Friesland.  Het kapitaal wordt verkregen door uitgifte van aandelen van f 50,- (22,50 euro) aan ieder van de deelnemers. De fabriek is al snel een groot succes en omgevende plaatsen volgen te weten Doesburg in 1892, Zevenaar in 1893, Angerlo in 1894 en Wehl in 1894.

Ook Elten heeft in de 20e eeuw haar eigen Molkerij (melkfabriek); op de achtergrond de toren van de Eltense Martinuskerk.  

1892   Begin oktober wordt het postkantoor in Elten door brand verwoest. De oorzaak van de brand is niet bekend.     


Nellessen, vele jaren brandmeester in Elten

1893    In de zomer van 1893 overlijdt W.L. Stokman, herbergier van Hotel de Leeuw in Lobith en vervoersondernemer. 
Met een rijtuig getrokken door een paard heeft Stokman jaren de vervoersdienst Tolkamer - Lobith - Elten onderhouden. Een enkele reis Lobith - Elten kost in deze tijd 25 cent en een retour 40 cent. Na zijn dood zet zijn weduwe het bedrijf voort.


Hotel de Leeuw in Lobith met o.a. de weduwe Stokman (omstreeks1899)

1894     Eind juli 1894 veroorzaakt een hevig noodweer gepaard met onweer, storm en slagregens grote schade aan de veldgewassen. Bovendien zijn er in Elten diverse verwoestingen als gevolg van blikseminslag

1895    Op woensdag 20 maart ontploft op de Rijn bij Griethausen/Tolkamer/Spijk het dynamiet-schip Reimer. Bij deze vreselijke ramp vallen 13 doden. Ook de materiele schade tot in de zeer verre omgeving is enorm. In ondermeer Spijk en Elten zijn huizen verwoest. In Tolkamer, Lobith, Elten 's-Heerenberg en Emmerich zijn enorm veel ruiten gesneuveld. De ramp maakt een enorme indruk en is geruime tijd in het nieuws.



Het dynamietschip Reimer gefotografeerd kort voor de ramp op 20 maart 1895. Op de achtergrond Eltenberg.  


 

 

Bij lage waterstand zijn in 2005 op de Rijn nog de resten zichtbaar van het in 1895 ontplofte dynamietschip Reiner.

Na de ontploffing op 20 maart 1895 komen zelfs vanuit Heerlen, Tietjerk (Friesland) en M.Gladbach berichten omtrent "den gevoelden schok".
 Het dynamiet in het schip, totaal 100.000 kg., was afkomstig van de kruitfabriek Porz in Keulen en bestemd om vervoerd te worden naar de haven van Antwerpen; van daaruit zou het transport verder gaan naar de goudmijnen in Zuid-Afrika.
De Gelderlander van 25 maart 1895 bericht dat: "Het algemeen gevoelen is dat niet onvoorzichtigheid, maar verregaande roekeloosheid de oorzaak is van de dynamiet-catastrophe. Er is met de kisten omgesprongen, alsof het steenen waren." Gebleken is bovendien dat er op het kruitschip een kolenkachel gestookt werd.
 

 

1896   Op Eltenberg wordt een stenen uitkijktoren gebouwd. Deze toren wordt een halve eeuw later, in maart 1945, aan het eind van de Tweede Wereldoorlog, door oprukkende Canadese troepen verwoest

 

 

1896   In de zeer late avond van dinsdag 22 december 1896 vindt op station Elten een uiterst tragisch ongeval plaats. De treinconducteur, gehuwd en vader van 2 kinderen, blijft bij het uitstappen aan de treeplank haken en valt onder de trein die hem nog 40 meter meesleurt. Hij overlijdt ter plekke. 

 

 

 

1897   Dat een treinreis in deze tijd bijzonder is blijkt uit een bericht in het dagblad De Telegraaf van dinsdag 3 augustus 1897: "Van de pleiziertrein van Emmerik, Elten, Zevenaar, Zutfen, Brummen, Dieren, De Steeg, Velp, Arnhem en Utrecht naar 's-Gravenhage en Rotterdam werd gisteren gebruik gemaakt door 1880 personen". 

 


Elten station
(1910)

1898   Waldhotel Hoch-Elten wordt gebouwd. Aanvankelijk is het een tamelijk onbekend hotel maar na een verblijf van keizer Wilhelm, die de goede zorgen en de schitterende omgeving roemt,  krijgt het hotel een grote bekendheid. Gedurende de Tweede Wereldoorlog wordt het hotel grotendeels verwoest maar na de oorlog wordt het herbouwd en geniet het vele jaren grote allure. 

 


Waldhotel omstreeks 2000

 

1899   Op zaterdag 20  mei 1899 brandt voor het eerst elektrische verlichting in Elten

 


Het centrum van Elten aan het begin van de 20e eeuw


1900   In december brengt Paul Kruger, president van Zuid-Afrika per trein een bezoek aan Nederland. De ontvangst is overal gigantisch en overweldigend. 
Reeds vanaf het moment dat Kruger vanuit Emmerich op donderdag 6 december in Zevenaar aankomt, staan vele duizenden hem enthousiast toe te juichen. Van de kerktoren, station en vrijwel alle woningen wapperen vlaggen, Nederlandse en Transvaalse. Wanneer de trein het station in Zevenaar nadert stijgt een enorme jubelkreet op. Op het station bevinden zich afgevaardigden van onder meer de gemeenten Zevenaar, Lobith, Terborg, Didam en Doetinchem. De fanfares van Didam en Zevenaar spelen het Transvaalse volkslied.
Ook bij de doorkomst van de trein met president Kruger en zijn gevolg in de diverse plaatsen van de Liemers zoals Elten, Babberich, Groessen, Duiven en Westervoort is het enthousiasme enorm.





1901    Emmerich heeft voor het eerst in de geschiedenis meer dan 10.000 inwoners.
  
 


Rijnpromenade in Emmerich aan het begin van de 20e eeuw, een eeuw die zowel rampspoed (1914-1918 en 1939-1945) als economische voorspoed (Wirtschaftswunder) zou brengen.


1902    Omstreeks deze tijd verschijnen de allereerste auto's in het straatbeeld. In Elten is het Carl van Dreveldt, zwager van dr. med. Heinrich Robbers, die in het begin van de 20e eeuw als eerste een auto bezit. Deze is van het merk Brennabor en heeft vier zitplaatsen.
  
 


 

1903    Op donderdagochtend 3 december valt ter hoogte van Babberich een 7 jarig jongetje uit de trein rijdend van Elten naar Zevenaar. Onmiddellijk wordt aan de noodrem getrokken maar deze blijkt niet te werken en de trein rijdt verder. De pleegvader van het jongetje, een predikant uit 's-Heerenberg, wil uit de trein springen maar medepassagiers kunnen dit tegenhouden. De trein rijdt door naar Zevenaar waar het ongeval wordt gemeld waarna direct een goederentrein met de stationschef en drie marechaussees vertrekken om de jongen te zoeken. Het jongetje wordt gevonden en wonder boven wonder heeft hij alleen wat schrammen aan de val uit de rijdende trein overgehouden

 


Station Zevenaar, waar op 3 december 1903 een trein vertrekt naar Babberich om hulp te bieden aan een uit de trein gevallen jongen (J.H. Heijmans, Uitgave Loman, 1888)

 

1904     De uit Herwen en Aerdt afkomstige Hermanus Gerretschen (1866 - 1935) wordt voor 1500 gulden (800 euro) eigenaar van de molen aan de Stokkumer Strasse in Elten, waar zijn oudere broer Theodorus Gerritschen (1854 -1941) ook molenaar is.

 


       Molen aan de Stokkumerstraat in Elten (september 2011), die in de huidige tijd tijd bekend staat als Gerritzens molen en onder monumentenzorg geplaatst is 

 

1905     De stedelijke elektriciteitwerken in Emmerich leveren voor het eerst stroom.






Elten 1910 



1905   De lerarenopleiding (Lehrerseminar) in Elten verhuist van de Kloosterstraat naar een nieuw gebouw aan de Berg-/Seminarstraat. Helaas wordt deze opleiding op 1 april 1923 gesloten maar gedurende de periode van haar bestaan is de lerarenopleiding ook in economisch opzicht van grote betekenis voor Elten en haar inwoners geweest.

 

 

1906   In Elten wordt de mannenzangvereniging (M.G.V.) opgericht.

 


Elten, omstreeks de oprichting van M.G.V

1907     In de kruitfabriek van Elten vindt een ontploffing plaats. Tot de dodelijke slachtoffers behoort Johannes Theodorus Klutman (1874 - 1907) uit Babberich.

1907   In juli 1907 wordt Musikverein Elten, aanvankelijk genoemd Spielmann-Kapelle, opgericht  door de broers Heinrich en Georg Jansen, Bernard Theissen en Wilhelm Wittenhorst. Bernard Theissen wordt de eerste dirigent en blijft dit vele decennia tot 1949.

 


Elten omstreeks de oprichting van Musikverein Elten


1908     Een initiatief om een smalspoorlijn dwars door de Liemers (van Tolkamer via Lobith, Elten, Babberich, Didam en Angerlo naar Doesburg) aan te leggen loopt omstreeks deze tijd stuk mede omdat gemeenten weinig medewerking verlenen.

 

1909    Op woensdag 17 maart vindt tussen Elten en Babberich, ter hoogte van de Duits-Nederlanse grens een macaber ongeval plaats. Tijdens het rijden is in een wagon van een goederentrein, een ijzeren staaf losgeraakt waardoor een wachthuisje zeer ernstig wordt beschadigd. De in het wachthuisje aanwezige beambte wordt levensgevaarlijk gewond vervoerd naar het ziekenhuis in Elten

 

 

1909     Op een zonnige en warme maandag 9 augustus 1909 brengen keizer Wilhelm II en keizerin Augusta Viktoria een bezoek aan Kleve ter gelegenheid van de feestelijkheden dat de stad 300 jaar deel uitmaakt van Brandenburg-Pruisen.


Eltenberg omstreeks 1909

1910     Voetbalvereniging F.C. Fortuna-Elten wordt opgericht.


(Hoch-)Elten ten tijde van de oprichting van Fortuna-Elten 

1911     Omstreeks deze tijd volgt Robert van de Pavert (1898 - 1944) de lerarenopleiding (Lehrerseminar) in Elten. In latere jaren studeert hij ondermeer aan de kunstacademie in Muenchen en ontwikkelt hij zich tot een verdienstelijk portret- en landschapsschilder. Veel van zijn kunstwerken zijn vernietigd bij het bombardement op zijn woonplaats Emmerich op 7 oktober 1944.


Emmerich (R. v. d. Pavert, 1939)

1912     Het spoorlijntje Elten - Kleve wordt opgeheven.

 


Zicht op Elterberg (1904)

1912    In Elten gaat een melkfabriek van start waar boeren uit Elten en omgeving hun melk laten verwerken.

1913     De komst van de Eerste Wereldoorlog dient zich aan. Op 1 augustus wordt de grenspassage naar Nederland door de Duitse autoriteiten verboden.

 


Grens tussen Babberich en Elten (begin 20e eeuw)

1914     Naar later blijkt vindt 27 januari 1914 voor de laatste keer de viering plaats van "Kaisersgeburtstag" ter gelegenheid van de verjaardag van Keizer Wilhelm II (1859 - 1941). Nog in hetzelfde jaar breekt de weerzinwekkende Eerste Wereldoorlog uit. Aan het eind van deze oorlog in november 1918 vlucht de keizer naar Nederland en korte tijd later wordt Duitsland een (Weimar)republiek.

 


Drie meisjes onder de triomfboog in de Bergstraat in Elten (begin 20e eeuw) 

 

1914    Vooral in maart veroorzaakt de extreem hoge waterstand, waardoor dijken overstromen, ook in de lager gelegen delen van Elten veel overlast. De problemen worden nog vergroot door de harde wind.

 

 



Hoogwater, links de kerktoren van Laag-Elten en rechts van Hoog-Elten (maart 1914)

 

1914     Op 67-jarige leeftijd overlijdt de legendarische Eltense huisarts Heinrich Robbers. In latere jaren wordt in Elten een park en een straat naar hem genoemd.

 

1914    De Eerste Wereldoorlog breekt uit. De Nederlandse regering wil ten koste van alles de neutraliteit bewaren en afzijdig blijven. In 1917 begint Duitsland echter zijn onbeperkte duikbotenoorlog en worden ook schepen uit neutrale landen, zoals Zweden, Nederland en de Verenigde Staten, aangevallen. Omdat Duitsland bang is dat Nederland zich daarom aan de kant van de geallieerden schaart, beginnen de Duitsers in het bosgebied tussen Stokkum, Beek en Elten en rond Eltenberg met het aanleggen van 84 betonnen bunkers, permanent bemand en bewaakt door enkele honderden Duitse infanteristen. Gelukkig blijft het hier echter bij en ondergaat de regio niet hetzelfde lot als de slagvelden van Vlaanderen en Noord-Frankrijk. Na de Eerste Wereldoorlog mogen zich, volgens het Verdrag van Versailles, in het Duitse Rijnland geen militaire objecten meer bevinden en worden de betonnen bunkers door Franse militairen opgeblazen. De brokstukken van deze bunkers zijn later als bouwmateriaal voor het oorlogsmonument op de Eltenberg gebruikt. De achtergebleven resten zijn nog her en der terug te vinden op de Eltenberg en het aangrenzende bosgebied. Aangezien een klein gedeelte voormalig Duits grondgebied bij de teruggave van Elten aan Duitsland in 1963 definitief Nederlands blijft, bevinden de restanten van een aantal van deze bunkers zich tegenwoordig op Nederlands grondgebied.

Smokkelaars aangehouden door douaniers
Op de achtergrond Eltenberg
Schilderij van Maximiliaan Kitzinger (1871)


1915   Het Spyckse veer over de Rijn, tussen de op de rechter rivieroever gelegen plaatsen Lobith en Elten en het op de andere zijde gelegen Spyck bij het stadje Griethausen, wordt opgeheven. 
In de 18e en het begin van de 19e eeuw heeft dit veer tot de belangrijke veren behoort maar in de loop van de 19e eeuw nam de betekenis sterk af door veranderde verkeersstromen en de komst van de spoorverbinding Zevenaar - Kleve waarvoor even verder stroomopwaarts een stoompont in de vaart kwam. Omstreeks 1840 voer het Spyckse veer nog met een zeilpont geschikt voor 100 mensen, 15 paarden of twee met paarden bespannen wagens. Een halve eeuw later was het nog maar een onbetekenend voetveer.     


Het Spyckse veer met op de achtergrond Laag- en Hoog-Elten (Johannes Leupenius, 1741)

 

1916     Begin december 1916 worden in Elten twee fabrieksarbeiders uit Oberhausen betrapt op het smokkelen van etenswaren. Bij hun poging om aan de Duitse grenswacht te ontsnappen verdrinken ze in het grensriviertje De Wild.

 

 

1917     De winter van 1916 op 1917 is de zogenaamde "Kohlrueberwinter". Misoogsten en de zeeblokkade door de Engelsen leiden tot een tekort aan voedsel en velen ook in Elten leiden honger.

 

 

1917   Eind april wordt in Elten, vlakbij de grens met Nederland, de fabrieksarbeidster Josephine K. uit Essen door de Duitse grenswacht gedood wanneer ze betrapt wordt op het smokkelen van levensmiddelen.

1918   Op 11 november 1918 om 11.00 uur, tekenen Duitsland en de Geallieerden de wapenstilstand in een treinwagon in het Noord-Franse Compiegne. Hiermee komt een einde aan een oorlog, die zijn weerga in de geschiedenis niet eerder heeft gekend. Naar schatting negen miljoen (9.000.000) soldaten sneuvelen in dit schaamteloos gebeuren. In vier jaar tijd wordt een generatie jonge mannen grotendeels weggeslagen en worden de kiemen gezaaid voor de opkomst van communisme en fascisme, en uiteindelijk voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. Ook in Elten wordt gerouwd om de gesneuvelden. 
Op 17 december begint in Emmerich en omgeving een bezetting door Belgische troepen, die drie jaar zal duren.

1919    In het eeuwenoude Hotel Zum Schwan in Elten wordt de Ruitervereniging Elten opgericht.
 




1920    Paus Benedictus XV erkent Hoog Elten als bedevaartsplaats.
 


Sint-Machutus, de wonderdoener van Eltenberg
 

1921    Op zondag 17 april passeert een wel zeer bijzondere trein Elten. Het betreft de begrafenistrein op weg van het Nederlandse Maarn naar het Duitse Potsdam met daarin het stoffelijk overschot van de op 11 april overleden keizerin Augusta van Schleswig-Holstein (1858 - 1921). De keizerin, in ballingschap overleden in het Nederlandse Doorn (bij Maarn), wordt op 19 april in Potsdam begraven waar ongeveer 250.000 mensen haar de laatste eer brengen. 


Aankomst in Elten van de rouwtrein met het stoffelijk overschot van keizerin Augusta

1921    In de trein, rijdend tussen Emmerich en Wesel, wordt op vrijdag 15 juli kommies Strecker uit Elten door een smokkelaar, die hij wil fouilleren, doodgeschoten. De dader trekt vervolgens aan de noodrem en ontvlucht de trein maar wordt korte tijd later toch gearresteerd. 


Spoorwegovergang op het traject Elten - Emmerich - Wesel. In een trein rijdend op dit traject wordt op vrijdag 15 juli 1921 een kommies gedood.

 

1922    Het Kaiser Wilhelm Kurhaus, wijzigt haar naam in  Kurhaus Eltenberg
Het in 1898 gebouwde hotel is aanvankelijk tamelijk onbekend maar na een verblijf van keizer Wilhelm, die de goede zorgen en de schitterende omgeving roemt,  krijgt het hotel een grote bekendheid. 
Gedurende de Tweede Wereldoorlog wordt het hotel grotendeels verwoest maar na de oorlog wordt het herbouwd en geniet het vele jaren grote allure. 

 




1922   Op donderdag 11 november vindt in Elten een tragisch ongeval plaats, waarbij voerman Elbers onder zijn beladen wagen raakt en als gevolg daarvan overlijdt.

1923   De lerarenopleiding (Lehrerseminar) in Elten sluit op 1 april 1923 definitief haar deuren. Gedurende een periode van bijna een halve eeuw, vanaf 1874, is deze opleiding ook in economisch opzicht van grote betekenis geweest voor Elten en haar inwoners. In de periode 1874 tot 1905 is het onderwijs gegeven in ruimten aan de Kloosterstraat daarna is een nieuw schoolgebouw betrokken aan de Berg-/Seminarstraat. In dit gebouw komt in latere jaren de Eltense Volksschule.

 

  

1926    De knecht van het Kurhaus in Elten vaart op maandag 4 januari per roeiboot met drie passagiers over het onder waterstaande land van Elten naar Emmerich. Onderweg vaart de boot tegen een obstakel waardoor deze kantelt en drie van de vier opvarenden verdrinken. Het zijn: de 22 jarige knecht van het Kurhaus; de heer Schenning en zijn zus mejuffrouw Schenning, beiden uit Elten. De vierde inzittende een pater uit het klooster in 's Heerenberg weet zich aan de omgeslagen roeiboot vast te klampen en wordt gered. 

                              

 

1927    Op 15 mei 1927 opent de Rheinisch-Westphalische Elektrizitaetswerke een autobusdienst van Emmerich via Elten naar Arnhem. 


                                      Elten (1927)

 

1927    Op zaterdagmiddag 12 maart omstreeks 16.30 uur moet de auto, waarin zich de heer Gerritsen uit Elten bevindt, op de Arnhemse straatweg tussen Arnhem en Nijmegen even voor het dorp Lent uitwijken voor spelende kinderen. De auto rijdt daarbij tegen een boom en Gerritsen is op slag dood. Hij wordt enkele dagen later in zijn woonplaats Elten begraven. 

1928     Op zondag 2 december richten 63 burgers in het Eltense Gasthof "Zum Schwan" schuttersvereniging Elten-Grondstein op. Voorzitter wordt Gerhard Vels en vice-voorzitter Bernhard Nathan. Laatstgenoemde is Jood en wordt net als vele andere Joden in 1942 gedeporteerd naar het Ghetto Theresienstadt. Twee jaar later vindt Nathan (1876-1944) de dood in het vernietigingskamp Auschwitz.  

 
Gasthof Zum Schwan
, waar op 2 december 1928 de schuttersvereniging 
wordt opgericht. 


Bestuur van schuttersvereniging Elten-Grondstein in 1932
Zittend v.l.n.r. : Bernhard Nathan, Gerhard Vels,  Dr. Otto Weyer, Wilhelm Wanders, Paul Hannen, Wilhelm Vogel 
Staand v.l.n.r.: Johann Boehmer, Johann te Wildt, Hermann Nelliszen, Hermann Boszmann, Wilhelm Derksen en Christian Sanders
 

 

1929    Een van de zwaarste winters van de 20e eeuw. De hevige koude duurt van januari tot half maart. Er zijn vele meldingen van afgevroren oren en ledematen. Op 11 februari vriest in Steenderen een melkrijder tijdens zijn dagelijkse rit op zijn wagen dood. De problemen zijn overal groot, ook al door de veelal eenvoudige niet geisoleerde huizen, waardoor de snijdende vrieswind naar binnen waait

   

Een beeld van de dichtgevroren Rijn bij Pannerden in 1929. Ook met auto's wordt over de Rijn gereden.

1929    De positieve ontwikkelingen van de jaren twintig worden bijzonder wreed verstoord door de beurskrach op 29 oktober; het begin van een wereldwijde crisis, die zijn weerga niet kent. Ongeveer 80 jaar later, in 2009, treedt een mondiale economische recessie / depressie op die vergeleken wordt met die van 1929. De toekomst zal uitwijzen of deze vergelijking juist is. 

1930    Eduard Zeck (1862-1940) wordt na ongeveer veertig jaar burgemeester te zijn geweest, ereburger van Elten.
  
 


           Elten (1927) in de periode dat Eduard Zeck burgemeester is  

1931    Ingebruikname van het waterleidingnetwerk. Tot 1931 dienen de 57 meter diepe Drususbrunnen op Eltenberg als waterverzorging voor de bevolking van Hochelten.
  
 


                               Drususbronnen op Elterberg in 1912  

 

1931   In de nacht van 4 op 5 februari wordt het spoorwegstation in Elten door brand volledig verwoest. 


Overweldigend is de belangstelling op station Elten bij de aankomst van de rouwtrein met het stoffelijk overschot van keizerin Augusta op zondag 17 april 1921. Het is dit station dat tien jaar later afbrandt.

1931   Elten telt 3063 inwoners waarvan 2911 rooms-katholiek, 146 protestant (evangelisch) en 6 jood. Buitenkerkelijken en ook moslims zijn er in deze tijd in Elten niet. 


1932   In het begin van het jaar hebben de lager gelegen delen van Elten weer eens te maken met wateroverlast. 




1932    Op maandag 6 juni wordt aan de uit Regensburg afkomstige Maximilian Freiherr Lochner von Huettenbach (1859 - 1942) het ereburgerschap van de gemeente Elten verleend ondermeer vanwege zijn betekenis voor de aanleg van de plaatselijke elektriciteit- en watervoorziening.  

1933    Op Hoch-Elten komt het oorlogsmonument gereed. Bij de bouw is ondermeer gebruik gemaakt van bunkerresten uit de Eerste Wereldoorlog.
  
 


                               Oorlogsmonument Eltenberg (1936)  

 

1934    Emmerich viert haar zevenhonderdjarig bestaan. In 1233 verkreeg Emmerich stadsrechten. Als gevolg van de machtsovername in 1933 worden de feestelijkheden een jaar opgeschoven.
  
 


  De Alte Markt in Emmerich (1934) tijdens de viering van het 700-jarig jubileum   

 

1938    Tijdens de kristalnacht van woensdag 9 op donderdag 10 november keert de door de nazi's opgehitste bevolking zich tegen de Joden. Ook in onze regio worden op grote schaal Joodse eigendommen vernield. In Emmerich gaat in de beruchte nacht de synagoge in de Hottomannstrasse in vlammen op en worden alle joodse winkels geplunderd. Ook de manufacturenzaak van Leffmann op de Fischerort moet het ontgelden. Goedwillende inwoners van Emmerich kunnen vrijwel niets ondernemen tegen deze georganiseerde terreur.
  
 


                              Fa. Moritz.Leffman in betere tijden  

 

1939    Zaterdag 4 februari verloopt voor de in Elten wonende familie Neven bijzonder tragisch. Aan het begin van die middag zakt de veertienjarige zoon vlak bij huis door het ijs van een diepe leemput. Zijn elfjarig zusje Elizabeth snelt toe om haar broer te helpen maar zakt ook door het afbrokkelende ijs. De in de nabijheid aanwezige heer C. Voesenek bedenkt zich geen moment en springt in het water en weet de reeds bewusteloze jongen op het droge te brengen maar voor de elfjarige Elizabeth komt de hulp te laat.
  
 


                     Elten Klosterstrasse (begin van de 20e eeuw)  

1940    Begin mei stroomt Elten vol met Duitse soldaten. In de vroege ochtend van 10 mei vallen deze daadwerkelijk Nederland binnen. Het is het begin van een weerzinwekkende oorlog met aan beide zijden van de grens veel onschuldige slachtoffers en uitsluitend verliezers.
Het uur van de aanval is door Hitler bepaald op 5 uur 35 (vijf minuten over half zes) Duitse tijd. Dit is 20 minuten voor zonsopgang waardoor het voldoende licht is. De bijbehorende Nederlandse tijd is 3 uur 55, vijf minuten voor vier.  


1940    Op maandag 5 augustus 1940 overlijdt Eduard Zeck (1862 - 1940). Hij was vanaf 1890 gedurende ruim 40 jaar burgemeester van Elten. Gedurende zijn ambtstermijn brandde op 20 mei 1899 voor het eerst elektrisch licht. In 2002 wordt in Elten de "Buergermeister Zeck-Strasse" naar hem genoemd. 

 


Krankenhaus in Elten ten tijde van het burgemeesterschap van Zeck 

1941    Sedert 1894 draagt Hoch-Elten het predicaat "Luftkurort". In 1941 vindt een omvangrijk meteorologisch onderzoek plaats waaruit blijkt dat het klimaat ter plaatse zodanig is dat (Hoch-)Elten dit predicaat terecht draagt

1942    Ook in Elten gaan de inwoners gebukt onder de koudste winter sedert 1789. De periode 18-27 januari 1942 is de koudste periode van tien dagen in de 20e eeuw. In de nacht van 26 op 27 januari worden minima gemeten van ongeveer -25 graden C. Mensen doen er alles aan om de kachels brandend te houden. De koude blijft tot in de derde week van maart.

1943    Elten is in de Tweede Wereldoorlog een centrum van waaruit Nederlandse dwangarbeiders in deze streek militaire versterkingen moeten aanleggen.
 


Duits-Nederlandse grens tussen Elten en Babberich in 1943

1944   Wanneer kort na de luchtlandingen in Arnhem en Nijmegen in september 1944 de Duitse divisies de opmars van de geallieerden richting Rijn en Berlijn tot staan brengen, komen Elten en Hochelten in het frontgebied.        



1944
   
Op zaterdag 7 oktober worden Kleve en Emmerich gebombardeerd en verwoest, maar Elten blijft gespaard. Emmerich wordt binnen een uur voor 97% verwoest door honderden Lancasters van de Royal Air Force. Meer dan 2.400 gebouwen worden verwoest en er zijn vele honderden dodelijke slachtoffers te betreuren. Kleve ondergaat op dezelfde dag hetzelfde trieste lot. Kleve zou nogmaals aangevallen worden in de avond van woensdag 7 februari 1945; ditmaal door bijna achthonderd vliegtuigen.
 


Emmerich, 7 oktober 1944 in een uur volledig verwoest

1945   De kerk van Hoog Elten wordt  in de laatste week van maart door oorlogshandelingen zeer ernstig beschadigd. De in Kleve gelegerde geallieerden veronderstellen dat daar een sterk bolwerk van de Duitse Wehrmacht is gevestigd. De bombardementen en beschietingen duren tot zondag 1 april; de dag waarop het Nederlandse grensgebied wordt bevrijd.
Op 31 maart wordt Elten ingenomen door de geallieerden en komt ook voor de inwoners van Elten een eind aan de overheersing door het naziregime.

1945     Op 8 mei komt een eind aan een zinloze oorlog met veel slachtoffers aan beide zijden van de grens. Zoals iedere oorlog heeft ook deze oorlog alleen verliezers gekend.

 

De door de oorlog zwaar beschadigde kerk van Hoog-Elten (foto 1945)

Door de inspanningen van velen is de kerk in 1967 volledig gerestaureerd.
 

 



1946
   Jan Herman van Heek redt de door oorlogshandelingen zwaar beschadigde toren te Hoog Elten door haar voor eigen rekening te laten stutten.


   De in de steigers staande kerktoren  Hoog Elten  (Eltenberg, 1950)

 

1947    Met 86 vorstdagen is 1947 de strengste winter van de 20e eeuw. Sinds mensenheugenis veroorzaken koude winters grote problemen. De snijdende vrieswind waait door de eenvoudige niet geisoleerde woningen en dorpen worden onbereikbaar. Vaak wordt melding gemaakt van afgevroren oren en ledematen, soms ook van mensen die doodvriezen. Andere zeer koude winters zijn: 1871, 1880, 1891, 1929, 1940, 1942, 1956 en 1963.
 


IJsbrekers op de Rijn bij Lobith in de koude winter van 1940


1949
     Op 23 april wordt het dorp Elten, aan drie kanten omgeven door Nederland, ter compensatie voor de Duitse bezetting in de Tweede Wereldoorlog, aan Nederland toegewezen.
 

Afbeeldingen van zaterdag 23 april 1949, de dag waarop Elten Nederlands wordt. Ruim 14 jaar later, op donderdag 1 augustus 1963, wordt Elten weer Duits in de zogenaamde Butternacht.

 

1949    Voetbalvereniging Fortuna 1910 uit Elten treedt toe tot de Koninklijke Nederlandse Voetbalbond (KNVB) afdeling Gelderland. Een jaar later promoveert de club naar de 4e klasse KNVB. Na de grenscorrectie in 1963 speelt Fortuna weer in de Duitse competitie. 

1950    Hoewel het magische jaar 2000 nog ver weg is, oefent het ook in Elten reeds een sterke aantrekkingskracht op de fantasie uit.

 


Reeds tijdens de carnavalsoptocht van 1950 speelt  het magische jaar 2000 tot de verbeelding

1950    Het in 1945 verwoeste Kurhaus Eltenberg wordt heropend. 
Het in 1898 gebouwde hotel is aanvankelijk tamelijk onbekend maar na een verblijf van keizer Wilhelm, die de goede zorgen en de schitterende omgeving roemt,  krijgt het hotel een grote bekendheid. 
Gedurende de Tweede Wereldoorlog wordt het hotel grotendeels verwoest maar na de oorlog wordt het herbouwd en geniet het vele jaren grote allure. Aan het begin van de 21e eeuw raakt het hotel echter in verval en gaat in 2007 failliet. Na jaren van leegstand wordt het complex in januari 2014 gekocht door de Nederlandse horeca - familie Gesthuizen. Na een grondige enkele miljoenen euro's kostende renovatie zal het complex heropend worden.

 




1951    Onder leiding van architect Ir. J.G. Deur restaureert aannemer Neijenhuis de dorpskerk in Laag-Elten.

 

.

1952    Voetbalvereniging Fortuna 1910 uit Elten wordt kampioen van de 1e klasse A. Klik hier voor filmpje van Fortuna 1910

 

 

1952    In de tweede helft van de twintigste eeuw verandert er ook in Elten op boerenbedrijven veel. In snel tempo worden landarbeiders, boerenknechten en trekdieren vervangen door machines. Het trekpaard verdwijnt uit het straatbeeld. Veel werk gaat verricht worden door loonbedrijven.

 


Het maaien van rogge in de Liemers (1936)

1953     Het in 1681 gebouwde Franciscanenklooster in Elten wordt afgebroken. Paters van dit klooster hebben ondermeer in de 18e eeuw een belangrijke rol gespeeld bij de recatholisering in parochies in naburig Staatse gebieden zoals Beek, Zeddam en Didam.

Het Franciscanenklooster in Elten, omstreeks 1930
In de oorlog is dit klooster ernstig beschadigd.
Voor meer afbeeldingen van dit klooster zie: 1681 en 1737

1954    Het kerkhof aan de Beekerstraat in Elten is vol. Aan de Moellenboelt in Elten, op de plaats van het voetbalveld, wordt in januari11954 een nieuw kerkhof geopend dat op termijn plaats moet gaan bieden aan 1200 graven.

1955    De uitzonderlijk hoge waterstand in de rivieren veroorzaakt in januari ook in Elten overlast. 

 


Op 21 januari 1955 komt de weg tussen Elten en Emmerich, ter hoogte van de grenspost, volledig onder water te staan

 

1955    Gemeenschappelijke acties van  de Nederlandse en Duitse overheid, de plaatselijke bevolking en het bisdom Muenster maken de wederopbouw van de kerk te Hoog Elten mogelijk.

 

 


Impressie verwoeste kerk Hoog-Elten
Ad Dekkers, omstreeks 1955 (Liemers Museum)

 

1956    De spoorverbinding Arnhem - Zevenaar - Elten - Emmerich - Oberhausen, die aan de Liemers een economische impuls heeft gegeven, bestaat honderd jaar
Vooral aan het eind van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de spoorverbinding ook van groot belang geweest voor het vervoer van de talrijke arbeiders, die vanuit de Liemers in het Duitse Ruhrgebied werkten. Velen van hen vertrokken op maandag in alle vroegte om zaterdagavond weer thuis te komen.
 


 

1956    De oude Kleefse Postweg van Elten naar Spijk, die in een slechte toestand verkeert, wordt grondig hersteld.

 

 

1956    Na een langdurige ziekte overlijdt de schrijfster Elisabeth Terhorst - Huetten (1900 - 1956), echtgenote van de landschapsschilder Bernd Terhorst. Vanaf hun huwelijk in 1932 heeft het echtpaar bijna vijfentwintig jaar gewoond op Alt-Voorthuyzen aan de voet van de Eltenberg.

 

 


Elisabeth  en Bernd Terhorst voor het door hen gemaakte wandtapijt in de raadszaal in Emmerich op de dag van de overdracht (21 juni 1954) 

1957    Er komt een eind aan het welbestede leven van Dr. Jan Herman van Heek, die in 1946 een cruciale rol heeft gespeeld bij het behoud van de, als gevolg van oorlogshandelingen zwaar beschadigde, kerktoren van Hoog Elten door deze voor eigen rekening te laten stutten.

 

 


Dr. J. H. van Heek (1873 - 1957)

1957    In 1957 beginnen onderhandelingen tussen Duitsland en Nederland over de teruggave van Elten, die er tenslotte toe leiden dat Elten op 1 augustus 1963 weer Duits wordt.

 

 


Elten (eind juli 1963)

 

1957    Het  gemeentebestuur van de Nederlandse buurgemeente Herwen en Aerdt, schrijft een brandbrief aan de Nederlandse regering waarin ze waarschuwt voor de "catastrofale" gevolgen van een eventuele teruggave van Elten aan Duitsland. Het gemeentebestuur schrijft: "De belangrijkste industrie van Herwen, Aerdt, Lobith, Tolkamer en Spijk zal bijna helemaal verloren gaan, daar er voor het zware vervoer geen andere weg is dan die naar Elten. De gemeente zal terugkeren naar de middeleeuwen". 
Ondanks dit schrijven wordt Elten in 1963 weer Duits, een catastrofe blijft uit en de gemeente Herwen en Aerdt keert niet naar de middeleeuwen
terug.

 


Gezicht op Hoch-Elten (1948)

 

1957    Het ook in Elten zeer bekende Arnhemse aannemersbedrijf Neijenhuis bestaat honderd jaar. In Elten heeft de firma Neijenhuis, onder leiding van architect Ir. J.G. Deur, de kerken in Laag- en Hoog-Elten gerestaureerd.

 

1958    In de jaren vijftig worden de vertrouwde trekpaarden vervangen door landbouwtrekkers. Sinds mensenheugenis hebben paarden het zwaarste werk gedaan maar dat wordt nu ook in Elten geschiedenis.

 

1959    Begin oktober vraagt de gemeenteraad van Elten met algemene stemmen aan de Nederlandse regering om geen stemming uit te lokken over de vraag of Elten aansluiting bij Nederland dan wel bij Duitsland wil. De motivering van dit verzoek is dat de scheidslijnen "aansluiting bij Nederland" of "aansluiting bij Duitsland" dwars door families en organisaties lopen. De gemeenteraad vreest dat een referendum de sluimerende tegenstelling zal aanwakkeren met familieruzies en gespleten organisaties als gevolg. 

 


 Elten, gemeentehuis in de Nederlandse periode

 

1960    Op vrijdag 7 oktober, uitgerekend op de dag dat het geallieerde bombardement op Emmerich wordt herdacht, vindt bij deze stad een enorme scheepsramp plaats. 
Het betreft een van de grootste scheepvaartongelukken op de Rijn. De Deense veerpont "Tina Scarlett", die in de richting Lobith- Tolkamer gesleept wordt, botst op de stroomopwaarts varende en met 1150 ton gasolie beladen tanker "Diamant". In korte tijd staat de Rijn over een lengte van 300 m in vuur en vlam. Elf schepen in brand, twee doden, 22 zwaargewonden en een miljoenenschade zijn het gevolg. Een ramp van nog grotere omvang wordt voorkomen door moedig optreden van schippers. De gevolgen van de scheepsramp zouden niet te overzien zijn geweest als de op enige honderden meters afstand van de ramp gelegen Emilia, beladen met granaten voor het Amerikaanse leger, ook vlam zou hebben gevat. 

 


 Rhein in Flammen
bizar gebeuren op 7 oktober 1960

 

1961   In november wordt H.G.I. baron van Tuyll van Serooskerken


Tuyll v Serooskerken (1917-1988)


Elten 1955, Ad Dekkers (Liemers Museum)

1962    Op donderdag 12 april wordt de autoweg van Elten naar Nederland voor het verkeer opengesteld. Als gevolg hiervan hoeft het internationale wegverkeer niet langer door het dorpscentrum van Elten te rijden. 

1963    Op 1 augustus wordt Elten na 14 jaar weer Duits in de zogenaamde "Butternacht".

 

 

ANWB-bord in het centrum van Elten met op de achtergrond de St. Martinuskerk (1955).

In 1957 beginnen de onderhandelingen over de teruggave van Elten, die op 1 augustus 1963 plaatsvindt. Op 31 juli 1963 staan in Elten vele honderden vrachtwagens vol met boter, koffie en andere waren, die in Duitsland duurder zijn. Na middernacht wordt Elten met alles wat zich er in bevindt weer Duits en is de Eltense "Butternacht" (in feite een massale legale smokkel) een feit.  

Het Nederlandse bord "Elten" wordt vervangen door het Duitse bord.
Elten is in tegenstelling tot de rest van de Liemers weer Duits. 

1964    Tijdens graafwerkzaamheden op de Elterberg worden drie graven blootgelegd uit omstreeks 950. In deze graven blijken zich de skeletten te bevinden van een man, een vrouw en een jongeling; aangenomen wordt dat het de overblijfselen zijn van de stichters van het Adellijke Damesstift Hoog-Elten: graaf Wigman, zijn vrouw Luitgardus en hun ongeveer 16 jaar oude zoon.

1965    In Emmerich wordt op 3 september een imposante hangbrug over de Rijn geopend. De brug is meer dan 1.000 meter lang en daarmee de langste hangbrug over de Rijn; het verbindt Emmerich met Kleve. Veel inwoners van Elten hebben de bouw (1959 -1965) van deze indrukwekkende brug met bijzondere belangstelling gevolgd.     

 

 Rijnbrug Emmerich (foto 6 september 2008)
De brug is met een overspanning van 500 meter en een totale lengte van 1.228 meter de langste hangbrug van Duitsland

1965    Op dinsdag 28 september vindt in Beek op de Arnhemseweg ter hoogte van cafe "Roosendaal" een tragisch verkeersongeluk plaats waarbij vier streekgenoten om het leven komen. De dodelijke slachtoffers zijn G.L.J. Meijer (54) uit 's Heerenberg, K. Verweijen (40), J. Groenesteijn (47) en A.G. Wiell (39) allen uit Elten.

1966   Omstreeks deze tijd worden te Elterberg uitgebreide archeologische opgravingen uitgevoerd op het terrein waar in het verleden het klooster heeft gestaan. Hierbij worden resten van  de oorspronkelijke burcht gevonden alsmede graven van onder meer abdis Ermgardis die in 1129 is overleden.

1966    Op  woensdag 18 mei wordt de ge-electrificeerde spoorverbinding tussen Emmerich en Arnhem officieel in gebruik genomen waarna het gehele baanvak Amsterdam - Bazel voorzien is van electrische bovenleidingen. 

 


Vanaf station Emmerich vertrekt op 18 mei de eerste elektrische trein via Elten, Babberich, (Oud-)Zevenaar, Duiven en Westervoort naar Arnhem

 

1967    In het jaar van de duizendjaarviering van het Stiftklooster te Elten wijdt de bisschop van Munster, Josef Hoeffner, het altaar van de volledig gerestaureerde kerk te Hoog-Elten.

Na een restauratie van vele jaren is de kerk van Hoog-Elten (foto links uit 1951) in 1967 hersteld (foto rechts).

 

 

1972    Aan de afsluitende ceremonie van de Olympische Spelen in Muenchen levert ook een voltigegroep uit Elten een indrukwekkende bijdrage. Voltige is een tak van paardensport waarbij acrobatische oefeningen op de rug van een bewegend paard worden uitgevoerd. 

 


 

1974   Als gevolg van de energiecrisis wordt benzine in Nederland gerantsoeneerd (bonnensysteem). Omdat in Duitsland wel vrijelijk getankt kan worden ontstaan o.a. in Elten door de komst van enorme aantallen Nederlandse automobilisten lange rijen aan de benzinepomp.

1975    Elten, houdt als zelfstandige gemeente op te bestaan en wordt een deel van de stad Emmerich.

In Elten is de typisch Nederlandse bouw ook nu nog duidelijk zichtbaar.
De huizen aan de linkerzijde van de weg zijn gebouwd in de Nederlandse tijd tussen 1949 en 1963.

 

1976    Op Eltenberg wordt de uitzichttoren, die sedert de jaren vijftig aan vele duizenden een formidabel uitzicht heeft geboden over het geliefde Rheinland, wegens instortingsgevaar helaas afgebroken

 


 Uitzichttoren Eltenberg omstreeks 1960

 

1980    Tweehonderd jaar na het overlijden van de vermaarde tekenaar Jan de Beijer verschijnt bij de uitgeverij Van Spijk de uitgave "Tekeningen van Emmerik tot Roermond" van de hand van Guido de Werd. In deze uitgave vele tekeningen van de 18e eeuwse tekenaar van ondermeer Emmerik, Kleef en Elten

 


Guido de Werd: Van Emmerik tot Roermond
 
Tekeningen Jan de Beijer (periode 1730 en 1770) 

 

1987    Op dinsdag 18 augustus 1987 overlijdt op bijna 82 jarige leeftijd de in Elten geboren pater Wim Cornielje.
Als jongen groeit hij op in de tuinderij van zijn ouders maar zijn grote wens is om missionaris te worden. Pas op oudere leeftijd krijgt hij de mogelijkheid om zijn wens te realiseren. In 1943 wordt hij op 37 jarige leeftijd in Gemert priester gewijd. Hij is dan al toegetreden tot de orde van de Paters van de Heilige Geest in Gemert. 
Door oorlogsomstandigheden kan hij pas in 1946 uitgezonden worden naar het bisdom Morogoro (in het huidige Tanzania), waar hij tot 1973 als missionaris werkzaam blijft. 
Het contact dat door pater Cornielje tussen Elten en het bisdom Morogoro ontstaat,  leidt in 1983 tot de oprichting van de Dritte-Welt--Aktion Tansania, een hulporganisatie die nog altijd bestaat.

 

1994   Het uit 1798 stammende hotel Wanders op de Markt in Elten wordt detailgetrouw gerenoveerd. Na tweehonderd jaar is er nu de zevende generatie Wanders, die in een van de oudste gastronomische familiebedrijven van het Rijnland de familietraditie voortzet in een pand dat op elegante wijze het hart van Elten domineert.

                                                                                                        
 

1994    Station Elten wordt gesloten.
 

   

     

 

 

Station Elten, omstreeks 1955, op de plek waar de weg van Elten naar Lobith de spoorlijn kruist.

 

 

2003     Op dinsdag 2 december 2003 is het precies 75 jaar geleden dat in het Eltense Gasthof "Zum Schwan" schuttersvereniging Elten-Grondstein is opgericht. Het hele jaar zijn er feestelijkheden ter viering van het 75-jarig jubileum.

 

 


Gasthof Zum Schwan, waar op 2 december 1928 schuttersvereniging Elten-Grondstein is opgericht

 

2004     Op vrijdagmiddag 2 januari wordt onze regio opgeschrikt door een lafhartige moord. De 56-jarige eigenaar van het eeuwenoude Montferland in Zeddam, Henk Zinger, wordt tijdens een brute overval door messteken gedood. De 33-jarige dader, afkomstig uit Havelte, wordt enige maanden later veroordeeld tot 7 jaar gevangenisstraf en tbs.

 

 


Hotel Montferland / Graaf van den Bergh in Zeddam (2012)

2005  In november maken de Duitse bondsregering en de deelstaat Noord Rijnland-Westfalen afspraken met de Deutsche Bahn over de realisatie van het vrachtspoor tussen de Nederlandse grens en de grote havenstad Duisburg. Op het traject van Elten naar Oberhausen zal een derde spoor worden aangelegd. Door de komst van dit derde spoor kunnen de snelle reizigerstreinen over dit extra spoor; de goederen- en normale reizigerstreinen kunnen dan op de andere twee sporen. Daarbij moeten garanties worden geboden voor de bestrijding van geluidsoverlast. Dit aspect heeft ook in Nederland een grote rol bij de aanleg van de Betuwelijn, de snelle spoorverbinding tussen de Rotterdamse haven en Babberich / Elten, die dus op Duits grondgebied een vervolg moet krijgen.

2006    De mannenzangvereniging, MGV Elten, opgericht in 1906, viert haar 100-jarig jubileum met een groot concert op zondag 29 oktober 2006 in het Stadttheater.

2007     Het Stedelijk Willibrordus-Gymnasium in Emmerich, het oudste gymnasium in Duitsland, viert haar 175 jarig bestaan.

 

 


Stedelijk Gymnasium in Emmerich am Rhein

 

2007    Op 27 december overlijdt in zijn woonplaats Velp de vermaarde kinderboekenschrijver / onderwijzer Carel Beke (1913 - 2007). Beke, die ongeveer honderd kinderboeken schreef, verwierf zijn grootste bekendheid met de Pim Pandoer-serie. Een van de boeken uit deze serie, Pimpandoer de heks van 's Heerenberg, speelt zich af in onze omgeving: 's-Heerenberg, Elten, Zeddam, Beek en Montferland.

 


Cover van het boek dat gebaseerd is op Mechteld ten Ham, die in het begin van de 17e eeuw op de brandstapel is verbrand

2010    De Eltense voetbalvereniging Fortuna 1910 viert haar honderdjarig bestaan. Klik hier voor filmpje van Fortuna 1910

 

2010  In augustus wordt een nieuw plan gepresenteerd voor het Duitse deel van de Nederlandse Betuwelijn, de vele miljarden euro's gekost hebbende goederenspoorlijn door de Nederlandse Betuwe van Rotterdam naar Elten / Babberich. Het nieuwe plan behelst om juist over de grens dus nog voor het dorp Elten de Betuwelijn in de richting van Lobith af te buigen om zo ondermeer Elten en Emmerich te sparen. Daarvoor zal de Betuwelijn na even op Duits grondgebied te zijn geweest weer over Nederlands gebied richting Lobith /Spijk moeten lopen, waarna deze via een brug over de Rijn bij Spijk definitief in Duitsland arriveert om vervolgens via Griethausen en Kleef verder richting de eindbestemming (Ruhrgebiet) te lopen.

2011    Op dinsdagmiddag 11 januari rond het middaguur schampen tussen Zevenaar en de Nederlands-Duitse grens bij Elten een lege Duitse goederentrein en een Duitse internationale passagierstrein (ICE-trein) uit Amsterdam elkaar. Hierdoor ontsporen de twee voorste wagons van de passagierstrein en de drie achterste wagons van de goederentrein. Wonder boven wonder vallen er geen gewonden maar de materiele schade is groot. Het treinverkeer tussen Nederland en Duitsland is als gevolg hiervan 36 uur gestremd. Uit het na het ongeval ingestelde onderzoek blijkt dat op het spoortraject 300 meter koperdraad is gestolen. Alles wijst erop dat deze diefstal de oorzaak van het ongeval is

 


Treinbotsing bij Zevenaar op 11 januari 2011

2011  Als gevolg van teruglopende leerlingenaantallen moet de Eltense Luitgardis Volksschule in juli sluiten. De school is niet langer in staat per schooljaar twee klassen overeind te houden hetgeen in Duitsland wettelijk verplicht is. Elten behoudt wel haar Grundschule met klassen 1 tot en met 4. In Duitsland kiezen leerlingen reeds na de vierde klas voor Hauptschule, Realschule of Gymnasium.

2011    Ook in Elten(berg) zijn gevolgen van de Europese schuldencrisis duidelijk zichtbaar. Een toenemend aantal panden staat langdurig te koop.  

 


 Het eens zo gerenommeerde Waldhotel is gesloten en staat te koop (september 2011)

 

2011    In het Bergherbos, tussen Beek en Elten op (voormalig) Duits gebied, worden resten van oude verdedigingswerken zoals bunkers en loopgraven uit de Eerste Wereldoorlog, hersteld. In 1921 zijn Duitse bunkers opgeblazen door de Fransen maar op diverse plaatsen zijn de betonnen brokstukken nog aanwezig. Ook oude loopgraven, inmiddels volledig dichtgegroeid, worden weer zichtbaar gemaakt waardoor unieke cultuurhistorische objecten voor het nageslacht zichtbaar blijven als herinnering aan de gruwelen van de Eerste Wereldoorlog.  

 


Nederlands-Duitse grens in 1915 bij Huize De Steeg (Beek)

 

2012    Op vrijdag 16 maart 2012 promoveert Jasper W. van Keulen (1984-2011)  postuum tot doctor in de geneeskunde aan de Universiteit van Utrecht. Het betreft een zeer uitzonderlijke gebeurtenis omdat Jasper een jaar eerder door een noodlottig ongeval om het leven is gekomen. Zijn promotie een jaar na zijn overlijden is een waardering voor zijn wetenschappelijke prestaties. 
Jasper is een nakomeling in rechte lijn (6 generaties) van
Gertruda Sanders (1792-1871), dochter van de Eltense landbouwer Frederik Sanders en Antoon Herfkens (1784-1826) uit Zeddam.  


Jasper
* Den Haag, 2 april 1984
na een turbulent stralend leven overleden ten gevolge van een noodlottig ongeval op zaterdag 12 februari 2011
 Jasper W. van Keulen 
(1984 - 2011)

2013  Op zondag 17 maart besteedt de Nederlandse televisie (VPRO) in een boeiende uitzending met als titel, Die Liebe war Schuld daran (Tommy Wieringa)  zeer uitvoerig aandacht aan de Nederlands-Duitse grensstreek in het bijzonder aan Elten (http://vimeo.com/62056112).

2013    Op 1 augustus 2013 herdenkt Elten dat het precies een halve eeuw weer deel uitmaakt van de Bondsrepubliek Duitsland. 
Vijftig jaar eerder op 31 juli 1963 staan in Elten honderden vrachtwagens vol met boter, koffie en andere waren die in die tijd in Duitsland duurder zijn. Op 1 augustus 0.00 uur wordt Elten met alles wat er zich dan bevindt Duits en is de Eltense "Butternacht" een feit.

 

 


Elten
, vrachtwagen met boter wachtend 
tot het 1 augustus 1963 0.00 uur is

2014    In Elten en omgeving zijn unieke Duitse bunkers en loopgraven uit de Eerste Wereldoorlog blootgelegd. Het loopgravenstelsel is door de Duitsers in 1917 aangelegd om een eventuele aanval vanuit het toen neutrale Nederland af te weren omdat er rekening mee werd gehouden dat Nederland alsnog de kant van de geallieerden zou kiezen. Hoewel onze regio een catastrofale loopgravenstrijd bespaard is gebleven en de verdedigingswerken in 1921 door de Fransen grotendeels zijn verwoest tonen de nu gereconstrueerde restanten veel van de militaire techniek uit die periode. De Fransen mochten volgens het Verdrag van Versailles, waarin werd bepaald dat Duitsland geen militaire objecten meer mocht hebben, de verdedigingswerken afbreken.

 


Bemande loopgraaf tijdens de Eerste Wereldoorlog





2014
    Op zondag 13 juli 2014 wordt de Duitse voetbal-"Mannschaft" voor de vierde keer (1954, 1974, 1990 en 2014) wereldkampioen. In heel Duitsland en ook in Elten zijn de blijdschap en het enthousiasme enorm.

 

 

 


De Duitse voetbalploeg die op 13 juli 2014 "Weltmeister"wordt  


2015  Bij uitgeverij Atlas verschijnt het boek Boternacht van de auteur Nico Keuning. Het boek beschrijft het leven van Jaap Bommer, een douanebeambte die zich in 1949 vanuit zijn Noord-Hollandse geboortedorp met zijn vrouw Anna in Elten vestigt. In Elten ontmoet hij de Duitse Helga, die zijn hoofd op hol brengt. Twee liefdes, een verhaal dat zich afspeelt in de tijd van wederopbouw, grenscorrecties, watersnoodramp en de bouw van de Berlijnse muur. Na de befaamde boternacht, 1 augustus 1963,  waarin Elten weer  Duits wordt, keert Bommer terug naar zijn geboortestreek maar de "Eltense jaren" blijven hem achtervolgen door het geheim dat hij met zich meedraagt.

 

 

 

 


 

2017  Tussen Arnhem en Duesseldorf gaat een regionale treinverbinding van start, die onder meer in Zevenaar, Elten en Emmerich stopt. De treindienst wordt verzorgd door NS-dochter Abellio en rijdt ieder uur. Na bijna driekwart eeuw krijgt Elten eindelijk weer een rechtstreekse treinverbinding met Zevenaar.

 

 

 

 

2018    Bij een uitzonderlijk lage waterstand, als gevolg van langdurige extreme droogte, wordt begin augustus 2018 het wrak zichtbaar van het op woensdag 20 maart 1895 bij Tolkamer / Spijk ontplofte dynamietschip Reiner.
Bij deze vreselijke ramp vielen destijds 13 doden. Ook de materiele schade was enorm. Tot in de zeer verre omgeving, ondermeer in Spijk en Elten, werden huizen verwoest. In Tolkamer, Lobith, Elten, 's-Heerenberg en Emmerich sneuvelden enorm veel ruiten.  De ramp maakte een enorme indruk en was geruime tijd in het nieuws.


Na de ontploffing op 20 maart 1895 kwamen zelfs vanuit Heerlen, Tietjerk (Friesland) en M.Gladbach berichten omtrent "den gevoelden schok".
Het dynamiet in het schip in totaal 100.000 kg. was afkomstig van de kruitfabriek Porz in Keulen en bestemd om vervoerd te worden naar de haven van Antwerpen; van daaruit zou het transport verder gaan naar de goudmijnen in Zuid-Afrika.
De Gelderlander van 25 maart 1895 berichtte dat: "Het algemeen gevoelen is dat niet onvoorzichtigheid, maar verregaande roekeloosheid de oorzaak is van de dynamiet-catastrophe. Er is met de kisten omgesprongen, alsof het steenen waren." Gebleken is bovendien dat er op het kruitschip een kolenkachel gestookt werd.