Pannerden

 


 

 



Pannerden: Snel door de tijd

Mede door de ligging aan de Rijn en Waal is de omgeving van Pannerden (Panderen) sinds de oudheid bewoond. Via de rivier zijn de Romeinen, Bataven en Franken ons gebied binnengekomen, waar ze  hun sporen hebben achtergelaten.

Rond het jaar 1000 treffen we voor het eerst de naam Pannerden aan: Een nederzetting rondom een versterkt huis, waarschijnlijk de 'Heukelumshof' later ook wel bekend als het kasteel Scathe of Bijland. Pannerden behoort in die tijd aan de bisschop van Luik. Ook de allereerste kerk in Pannerden is omstreeks die tijd gebouwd; van deze kerk is alleen het portaal onder de huidige kerktoren overgebleven.

De eerste Heer van Pannerden is Willem Doys, die in 1275 het slot Scathe of Bijland in de buurt van Pannerden bewoont. Hij  kreeg het kasteel van de toenmalige eigenaar de Hertog van Kleef in leen. In 1284 wordt Pannerden door de Proost van Luik verkocht aan het kapittel van Emmerik en kort daarop in erfpacht uitgegeven aan Willem Doys, die ook het kasteel Scathe of Byland bij Pannerden van de Graaf van Kleef in leen heeft. Zijn kleindochter Sophia trouwt met Willem Graaf van Bergh. Deze Willem wordt daarmee in 1346 Heer van Pannerden, dat tot 1801 een leen van de heren van huis Bergh blijft. In 1801 koopt Carel Herman van Nispen de rechten van de heerlijkheid Pannerden, tot dan in het bezit van de familie Bergh.

In 1600 tijdens de reformatie komt de Pannerdense kerk in gereformeerde handen. Slechts het koor van de kerk wordt door de gereformeerden voor de diensten gebruikt. Het kerkschip raakt in verval en op die plaats wordt vervolgens een schooltje gebouwd.

In 1817 wordt Pannerden door het Koninkrijk Pruissen, waartoe het tot dan behoort, overgedragen aan het Koninkrijk der Nederlanden waarbij Pannerden een zelfstandige Nederlandse gemeente wordt. 
Belangrijke gebeurtenissen in de twintigste eeuw zijn de overstroming van 1926 en de Tweede Wereldoorlog. Onder beide gebeurtenissen heeft Pannerden flink geleden.
In 1985 houdt Pannerden op te bestaan als zelfstandige gemeente en gaat het deel uitmaken van de gemeente Rijnwaarden. Naast Pannerden bestaat Rijnwaarden uit de dorpen Aerdt, Herwen, Tolkamer, Lobith (en Tuindorp) en Spijk. Deze plaatsen liggen tussen de Rijn en de vroegere Rijnbedding, ook wel Het Gelders Eiland genoemd.

 

De loop van de rivier is in de afgelopen duizend jaar voortdurend gewijzigd met als resultaat vele bochtige dijkjes langs vrijwel dichtgegroeide oude rivierlopen, de Rijnstrangen. Rond 1300 ligt de splitsing van Rijn en Waal nog in de buurt van Spijk, waarbij de Rijn dan meer ten noordoosten van Pannerden loopt. Pannerden maakt in die tijd nog deel uit van de Betuwe. Nadat de stroom verschillende malen van loop wijzigt en er telkens weer verzanding optreedt, wordt de scheepvaart steeds moeizamer; mede daarom, maar vooral ook uit militaire overwegingen, is in het begin van de 18e eeuw het Pannerdensch kanaal gegraven (tussen Pannerden en Loo, gereed in 1707) als nieuwe loop van de Rijn. Pannerden wordt daardoor definitief van de Betuwe afgesneden. Het hierdoor ontstane "Gelders Eiland" heeft zowel economisch als cultureel belemmerend gewerkt. Aan de andere kant heeft de geisoleerde ligging van Pannerden er wel voor gezorgd, dat het eigen karakter tot in de huidige tijd is vastgehouden en Pannerden nog een hechte gemeenschap is met een bloeiend verenigingsleven.

 

 

955     In een akte van de Utrechtse bisschop Balderik omstreeks het jaar 955 wordt het Pannerdense kerkje al genoemd. Vermoedelijk is het gebouwd door Utrechtse priesters uit het nabijgelegen Angeren. Vanaf het begin van de elfde eeuw tot 1284 behoort het kerkje tot de noordelijke bezittingen van de bisschop van Luik. .

1000     Omstreeks deze tijd is er een eerste naamsvermelding van "Pannerden". Pannerden bestaat in deze tijd uit een hof van de landsheer (Heukelomshof), een houten kerkje op een fundering van zwerfstenen en wanden van vlechtwerk bestreken met leem, een woning voor de priester, waarschijnlijk een molen en een aantal huisjes van horige boeren.

1010     De bisschop van Luik, Balderik II, schenkt de nederzetting Pannerden met houten kerkje, een molen en huisjes aan de armen van zijn stad. Bijna drie eeuwen later in 1284 wordt het goed verkocht aan het kapittel van Emmerich.

1150    Halverwege de 12e eeuw wordt in het Liemerse land een begin gemaakt met de aanleg van dijken. Het zijn lage "zomerdijken" om het zomerwater te keren. Ruim honderd jaar later komen in de "Lijermersch" de eerste winterdijken.

1275    De eerste heer van Pannerden, waarvan de naam bekend is gebleven, is Willem Doys, die omstreeks 1275 het kasteel Scathe of Bijland (ook genoemd Scathe van Willem Doys en kasteel Bylandt) bewoont. Willem heeft dit kasteel in leen van de Graaf van Kleef.

1275    De oudste vermelding van kasteel Byland stamt uit 1275 als de Heer van Pannerden, Willem Doys,  het kasteel als leengoed krijgt van de Graaf van Kleef.  Dit bij Pannerden gelegen kasteel ook genoemd Huis Scathe van Willem Doys wordt in de 16e eeuw door de veranderde loop van de Waal weggespoeld. Op een kaart uit 1631 van Millingen staan de restanten van Huis Bylandt nog in de Waal getekend.  
Voornoemde kasteel Bylandt is niet hetzelfde kasteel Bylandt dat in 1734 door Jan de Beijer is getekend. Dit kasteel, ook bekend als Huis Halt, ligt verder stroomopwaarts bij Bimmen.

 


Kasteel Byland (Jan de Beijer, 1734)

1284    Pannerden wordt door de Proost van Luik verkocht aan het kapittel van Emmerik en kort daarop in erfpacht uitgegeven aan Willem Doys, die ook het kasteel Scathe of Byland bij Pannerden van de Graaf van Kleef in leen heeft. 

1306    In het jaar 1306 passeren ongeveer 2.500 schepen de tol in Lobith
.

1317    Didderich
, zeer waarschijnlijk de zoon van Willem Doys, volgt deze op als heer van kasteel Scathe. Tot zijn dood in 1346 bezit Didderich de goederen rondom Pannerden in leen.
Didderich krijgt geen zoons, wel een dochter, Sophia geheten, die trouwt met Willem, heer van Bergh. Door dit huwelijk wordt laatstgenoemde heer van Pannerden, dat vervolgens meer dan vier eeuwen, tot 1809 leen van huis Bergh te 's Heerenberg zou blijven.   

1339    Gelre, waartoe Pannerden in deze tijd behoort, wordt door de keizer van Beieren tot hertogdom verheven. Het is een zeer groot en belangrijk hertogdom. Het omvat naast de huidige provincie Gelderland grote delen van de huidige provincie Limburg (met ondermeer Venlo, Venray en Roermond) en delen van het huidige Noord-Rijnland-Westfalen met onder meer het stadje Geldern, waarnaar het hertogdom Gelre en de latere provincie Gelderland zijn genoemd. Het hertogdom Kleve vormt een wig tussen de Noordelijke en de Zuidelijke delen van Gelre. De zelfstandigheid van Gelre eindigt in 1543.

  Het hertogdom Gelre omvat omstreeks 1350:
1. Het Kwartier van Nijmegen (huidige Betuwe)
2. Het Kwartier van de Veluwe (ook genoemd het Kwartier van Arnhem)
3. Het Kwartier van Zutphen (de huidige Achterhoek en Liemers)
4. Het Kwartier van Roermond (het huidige Limburg en delen van Noord-Rijnland-Westfalen)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1346    De kleindochter van Willem Doys trouwt met Willem Graaf van Bergh, die daardoor Heer van Pannerden wordt. Ruim 450 jaar tot 1801 zou Pannerden een leen van de heren van huis Bergh blijven. In 1801 zou Carel Herman van Nispen de rechten van de heerlijkheid Pannerden, tot dan in het bezit van de familie Bergh, kopen.

1360    Graaf Johan van Kleef bouwt op de splitsing van Rijn en Waal de burcht Schenkenschanz; deze vlakbij Pannerden gelegen burcht wordt in 1586 omgebouwd tot een fort, dat in de Tachtigjarige Oorlog een belangrijke rol speelt in de strijd tussen de Spanjaarden en de Nederlanders.

1380    De hofstede "De Heukelumshof" in Pannerden wordt reeds vermeld. In het begin van de 19e eeuw zou over deze boerderij, die dan voor een deel op het territorium van de parochie Pannerden staat maar voor een ander deel op het territorium van de parochie Herwen en Aerdt, een hoog oplopend meningsverschil ontstaan tussen pastoor Godschalk van Pannerden en pastoor Kolkschoten van Herwen.  

1429    Voor het eerst wordt in de Liemers een "richter" vermeld, namelijk Johan van Linne. Een richter wordt bij de rechtspraak bijgestaan door schepenen. Tot het werk van richter en schepenen behoort ook het werk dat in de tegenwoordige tijd door notarissen wordt verricht.

1432    Na een extreem koude winter overstroomt de Liemers na het invallen van de dooi. De stad Arnhem stuurt haringen naar de slachtoffers.

1503    De zomer van 1503 is zinderend heet en kurkdroog en daardoor een kwelling voor de inwoners van Pannerden

1517    Maarten Luther slaat zijn 95 stellingen aan de deur van de slotkerk in Wittenberg.

1557     De vermaarde cartograaf Christiaan sGrooten, geograaf van de Spaanse koning Philips II, brengt het gewest Gelderland in kaart.


Een detail uit de kaart van Christiaan sGrooten betreffende Die Lymers (De Liemers)

In deze omgeving zien we o.a. Panderen (Pannerden), Sevenaer (de hierbij getekende kerk is die van Oud-Zevenaar), Groyssem (Groessen), Aert (Aerdt), Myllinghen (Millingen), Dyem (Didam) en het Dyemer Bosch (Didamse bos).

 



1565    Uitzonderlijk strenge winter
waarin half december 1564 de vorst intreedt. Op 2e Kerstdag vriest de Rijn dicht en tot in maart blijft het ijs begaanbaar.

1568
    Begin van de Tachtigjarige Oorlog: De strijd tussen Spaanse en Staatse troepen brengt de bevolking in de Liemers vooral na 1580 regelmatig tot wanhoop.  

De staatkundige indeling van de Liemers en de omgevende gebieden in de 16e eeuw
Geel: Kleefs gebied     Groen: Gelders / Staats gebied     Licht Groen: Berghs gebied     Wit: zelfstandig gebied
Pannerden is in deze tijd Berghs gebied.

1570    Omstreeks deze tijd klaagt de Pannerdense pastoor Van Heerde over Staatse (Hollandse) troepen die alles van waarde zoals koeien, paarden en ossen uit Pannerden roven.

1572    Begin juli worden 19 katholieke priesters uit Gorcum ontvoerd naar Den Briel. Als ze daar niet bereid zijn het katholieke geloof af te zweren worden ze een voor een opgehangen. De herinnering aan dit gebeuren, dat bekend staat als een van de dieptepunten in de opstand tegen Spanje, blijft tot ver in de 20e eeuw bij veel katholieken, ook in de Liemers, levend.

Links: Martelaren van Gorcum worden in een schuur terechtgesteld (19e eeuws schilderij van Cesare Fracassini)

Rechts: Beeld van pater Claas Pieck in de bedevaartskerk in Brielle
  Claas Pieck is de eerste, die wordt opgehangen, na hem volgen nog 18 paters. 



De ontvoering van de 19 priesters vindt plaats door watergeuzen onder leiding van hun in 1571 door Willem van Oranje benoemde opperbevelhebber Lumey. Wanneer de priesters niet bereid zijn om het katholieke geloof af te zweren, worden ze in een schuur een voor een opgehangen. Na hun dood worden de 19 martelaren van Gorcum voor veel katholieken ook in de Liemers lichtende bakens in een periode van onderdrukking en duisternis. De herinnering aan het gebeuren in 1572 blijft tot ver in de 20e eeuw levend. Veel katholieken sluiten tot ver in de 20e eeuw hun dagelijks gebed af met: "heilige martelaren van Gorcum bidt voor ons".

1585     De periode 1570 tot 1600 is in de Liemers (en Achterhoek) een uiterst onrustige tijd. De bevolking is wanhopig door rondtrekkende plunderende troepen: De ene keer Staatse (Hollandse) en de andere keer Spaanse troepen en daar tussendoor rondtrekkende muitende bendes. Verwoeste huizen en kerken, onbebouwde akkers, plundering, doodslag, zware maandelijkse oorlogscontributies en roof van hele veestapels zijn aan de orde van de dag.

Plundering van een dorp geschilderd door Pieter Molijn (Frans Halsmuseum, Haarlem)
Vooral tijdens de eerste helft van de Tachtigjarige Oorlog gaat de bevolking van het Gelders - Kleefs grensgebied regelmatig gebukt onder de wreedheden en plunderingen van Hollandse en Spaanse soldaten. 

1586
     Tijdens de Tachtigjarige Oorlog speelt de beheersing van de rivieren een belangrijke rol. Op de splitsing van Rijn en Waal in de nabijheid van Pannerden wordt daarom onder leiding van Maarten Schenk van Nydeggen de door Graaf Johan van Kleef omstreeks 1360 gebouwde burcht uitgebouwd tot een fort (Schenkenschans). Het fort, de 'toegangspoort' tot de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, wordt lange tijd als onneembaar gezien. Door verandering in de loop van de Rijn verliest het fort in het begin van de 18e eeuw haar strategische betekenis.

Schenkenschans wordt in 1635 door de Spanjaarden veroverd op de Nederlanders, maar een jaar later alweer door Frederik Hendrik van Oranje herovert.

In 1672 wordt Schenkenschans door Nederland zonder slag of stoot overgeleverd aan Frankrijk, maar in 1681 komt het fort weer in Nederlandse handen. In 1816 wordt het bij het Koninkrijk Pruisen gevoegd en worden de vestingwerken afgebroken.

Momenteel is Schenkenschanz een klein, stil en vriendelijk Duits dorpje vlakbij Kleve.

 



1586     De Pannerdense wind- en rosmolen wordt voor het eerst vermeld als "Windt en Rosmoellen onder den Byllandt". Molenaar  Jan Brandts betaalt jaarlijks 16 dlrs aan de Heer van Bergh. Na de grote dijkdoorbraak van 1803 wordt deze molen, die gestaan heeft in de Kerkstraat aan de Rijndijk in Pannerden gesloopt en in latere jaren vervangen door een stenen molen in de nabijheid van het veerhuis. Deze molen brand in oktober 1936 volledig af.


 

_
Pannerden molen (1742)

 

 

1589     Op 8 maart wordt Prins Maurits bevelhebber van het Staatse (Hollandse) leger. 
Pannerden
wordt aan het eind van de 16e eeuw steeds meer bij de oorlogsellende betrokken. Prins Maurits, die zijn hoofdkwartier in Zevenaar vestigt, legt een lange oorlogslinie aan vanaf de vesting Huissen, over kasteel Doornenburg naar de vesting Schenckenschans (op de plaats waar Waal en Rijn (in onze tijd: Oude Rijn) splitsen. In 1599 lukt het Maurits de Spanjaarden tot de aftocht te dwingen en komt ook Pannerden onder de regering van de Staten van Holland en wordt aan de inwoners de gereformeerde godsdienst opgedrongen. Toch krijgt deze godsdienst in Pannerden weinig voet aan de grond. Voor de bevolking zijn de laatste decennia van de 16e eeuw een ware kwelling.

_
Prins Maurits
 zoon van Willem van Oranje

 

1595    Na een extreem koude winter volgen in maart zware overstromingen. De Lijmerse bandijk breekt op diverse plaatsen door.

1598     In de Over-Betuwe, waartoe in die tijd door de rivierstroom ook Aerdt, Herwen en Pannerden behoren, woedt de pest zo hevig dat het fruit niet geplukt kan worden en het graan op de velden verrot. 

1599    De Hollandse bevelhebber prins Maurits slaagt er in om de Spanjaarden tot de aftocht te dwingen waardoor Pannerden onder de regering van de Staten van Holland komt.

1600     De kerk in Pannerden komt tijdens de reformatie in gereformeerde handen. De katholieke eredienst wordt middels plakkaten verboden, maar het overgrote deel van de inwoners van Pannerden blijft desondanks katholiek. Voor de kerkdienst gaan de katholieken naar Hulhuizen; ook hebben ze geruime tijd gebruik gemaakt van een schuilkerk op de Pannerdense Waard. Aanvankelijk in het diepste geheim komen ook priesters vanuit Hulhuizen naar Pannerden.

De loop van Rijn en Waal in 1705
Voor de realisatie van het Pannerdens kanaal liggen Pannerden (Panneren) en Hulhuizen (Hulhuysen) in de Betuwe. Na de aanleg van het Pannerdens kanaal in 1707 komt Pannerden (Panneren) in de Liemers te liggen.  

1601     Johannes Rougius afkomstig van Herwen wordt de eerste dominee in Pannerden. Het aantal gereformeerden in Pannerden is en blijft zeer gering.

1608    Een ontstellend koude winter zorgt voor grote problemen. In januari en februari vriest het zo hard dat zelfs de oudste mensen zich niet kunnen herinneren dit ooit eerder te hebben meegemaakt.

1610     Op vrijdag 22 januari wordt onze regio getroffen door een zware storm. Bij Rees breekt de dijk door. Veel land staat onder water

1612    In 1612 ontstaat, als middelzand door een watergeul gescheiden van de Pannerdense Waard, een eiland in de rivier. Het eilandje, dat aanvankelijk de naam Peppelgraafweerd draagt, wordt omstreeks 1675 Candia genoemd. Deze naamsverandering vindt plaats onder invloed van de verovering van Candia of Kreta door de Turken, die kort tevoren heeft plaatsgevonden en grote indruk heeft gemaakt.

1630     De oudst bekende vermelding van een vroedvrouw (Aeltgen Sanders) in Pannerden.

1631
     Op een kaart van Millingen staan de restanten van het bij Pannerden gelegen Huis Bylandt nog in de Waal getekend. Dit kasteel ook genoemd Huis Scathe van Willem Doys is in de 16e eeuw door de veranderende loop van de Waal weggespoeld. 
Het omstreeks 1735 door Jan de Beijer getekende huis Bylandt, ook bekend als Huis Halt, is een ander kasteel en gelegen vlabij Bimmen, een eind stroomopwaarts dus. 

1635      Na een strenge winter vindt als gevolg van een dijkdoorbraak bij Loo een zware overstroming plaats. De Spanjaarden moeten in verband met het hoge water Schenckenschans ontruimen.

1636    In april 1636 lukt het Frederik Hendrik, die inmiddels Maurits is opgevolgd,  het fort Schenkenschans te heroveren.

Het beleg van Schenkenschans in 1636 geschilderd door Gerrit van Santen
De Schenkenschans, een in 1586 gebouwde vesting in de nabijheid van o.a. Pannerden en Tolkamer volgens aanwijzingen van de militair Maarten Schenk op een strategisch punt, waar Rijn en Waal zich van elkaar afsplitsen. 

 

1643     Jan Fontain koopt de Pannerdense molen voor 2.500 Rijnsche Guldens. Ruim 150 jaar later in 1803 zal deze molen gesloopt worden, nadat bij een eerdere dijkdoorbraak naast de molen wel het molenhuis maar niet de molen verloren gaat.
 

 

1650     De krachtig anti-katholieke wetgeving wordt vanaf 1650 wat minder streng uitgevoerd. Katholieken worden wat zelfbewuster en bouwen met goedkeuring en steun van de heer van Huis Bergh een kerkhuis op diens grond in de Pannerdense Waard. Priesters uit Hulhuizen oefenen de zielzorg uit. 

1652     De Gelderse landmeter Nicolaas van Geelkercken brengt onder meer de Lymers in kaart. Aert (Aerdt), Herwen en Panderen (Pannerden) liggen nog in de Betuwe. 

De omgeving van Seventer (Zevenaar),  Duven (Duiven), Des Heerenberg ('s Heerenberg), Dydam (Didam) en Doesburg zoals getekend door N. van Geelkercken.
Merk op dat het noorden onder en het westen rechts ligt. 


1658
    In de winter 1657 / 1658 breekt de Peppelgraafse dijk in Pannerden door. Aan de watersnoodslachtoffers worden door zowel Zevenaar als Doesburg broden uitgedeeld.   

1670     In Pannerden vestigt zich voor het eerst een chirurgijn: Giesberdt Bouljardt.

1680     Pannerden telt omstreeks deze tijd tweeehonderd inwoners.

1684    De winter van 1683 - 1684 verloopt ontstellend koud. Zelfs oude mensen kunnen zich niet herinneren zo'n extreem koude winter ooit eerder meegemaakt te hebben. De koude valt ver voor kerstmis 1683 in en duurt tot medio februari 1684. De rivieren vriezen volledig dicht en ijsdikten tot twee Rijnlandse voeten (63 cm) worden gemeten. De winter zorgt voor een kwellende overlast.
 


Kaart uit de tweede helft van de 17e eeuw met Paenderen (Pannerden

1694     In februari vindt een dijkdoorbraak in Pannerden plaats.

1695     De eerste maanden van 1695 wordt de bevolking in extreme mate gekweld door de gevolgen van hoog water en geweldige ijsgang.

1698    De uit Pannerden afkomstige Gijsbert Bolyart slaagt in Amsterdam voor de meesterproef chirurgijn. Hij vestigt zich in latere jaren als chirurgijn in Amsterdam. In de 17e en 18e eeuw zijn medicinae doctores en chirurgijns de belangrijkste medische beroepsbeoefenaren. Medicinae doctores zijn vooral theoretisch geschoold en chirurgijns zijn meer praktisch opgeleid.

 


Drie bestuursleden van het Amsterdamse chirurgijngilde 
(1731, Cornelis Troost)

1707     Op 14 november wordt het Pannerdens kanaal  (Nieuwe Rijn) geopend. 

De militaire dreiging vanuit Frankrijk  omstreeks 1700 is de directe aanleiding voor de aanleg van het Pannerdens kanaal. De Neder-Rijn en IJssel zijn doorwaadbaar en daardoor zwakke plaatsen in de defensie van de Republiek der Vereenigde Nederlanden. De situatie voor de scheepvaart is daarnaast een belangrijke bijkomstigheid. Dankzij de aanleg van het Pannerdens kanaal (Nieuwe Rijn) worden Neder-Rijn en IJssel beter bevaarbaar. Gedurende de eerste zestig jaar na de aanleg van het kanaal heeft de aanleg echter een rampzalige invloed op de hoogwaterveiligheid. Talrijke dijkdoorbraken in de 18e eeuw zijn een direct gevolg van de aanleg van het Pannerdens kanaal. In de loop der tijd is de rol van het kanaal voor de waterhuishouding echter drastisch gewijzigd en het is nu  de "hoofdkraan van Nederland".  

1707    Door het Pannerdens Kanaal worden Aerdt, Herwen en Pannerden van de Overbetuwe afgesneden en behoren vanaf nu tot de Liemers.

 

Het door het Pannerdens kanaal ontstane "Gelders Eiland" heeft zowel economisch als cultureel belemmerend gewerkt. Aan de andere kant heeft de geisoleerde ligging voor een hechte gemeenschapszin gezorgd.
Regelmatig hebben  in de Liemers overstromingen plaatsgevonden; de laatste in 1926. In 1995 is het elders in Gelderland uitermate spannend: Enkele honderdduizenden mensen worden (30 januari - 6 februari 1995) preventief geevacueerd, maar gelukkig blijft een dijkdoorbraak uit.
De hoogste waterstand van de Rijn tijdens de overstroming van 1926 bedraagt 16,92 m. boven N.A.P.; de hoogste stand van de Rijn in 1995 bedraagt 16,69 m.  boven N.A.P.; de laagste stand van de Rijn ooit gemeten (2003) bedaagt 6,91 m. boven N.A.P. Het verschil tussen hoogste en laagste stand bedraagt dus ruim 10 meter.  

1708    Na het gereedkomen van het Pannerdens Kanaal kunnen we nog niet spreken van een "Gelders" eiland omdat Lobith en Tolkamer Kleefs gebied zijn. Alleen Herwen, Aerdt en Pannerden zijn Gelders. Pas wanneer Lobith en Tolkamer ruim een eeuw later op 1 maart 1817 bij Nederland komen is er echt sprake van een "Gelders" eiland. 

1709    Zeer strenge winter vanaf Driekoningen (6 januari); veel vee doodgevroren.

1710
    Omstreeks deze tijd is Jantjen Scholten, weduwe van Willem Otten, als "wiesemoer" (vroedvrouw) in Pannerden werkzaam.

1711
    In het voorjaar zijn er door grote hoeveelheden smeltwater diverse dijkdoorbraken zoals de IJsseldijk bij Lathum en de Boterdijk bij Lobith. Veel voedselvoorraden gaan verloren, weiden blijven lang onbruikbaar en op grote schaal wordt honger geleden. Als hoofdschuldige van de dijkdoorbraken wordt door velen het enkele jaren eerder gegraven Pannerdens Kanaal gezien  Daardoor is immers de baan van de Neder-Rijn aanzienlijk bekort waardoor de stroomsnelheid en de kracht op de dijken met name in de bochten aanzienlijk vergroot is.

1715   Op vrijdag 3 mei wordt het aan het eind van de ochtend omstreeks 11.00 uur nachtelijk donker. Het is een gevolg van een (vrijwel) volledige zonsverduistering in Nederland. Op de eerstvolgende volledige zonsverduistering zal de Liemers 420 jaar moeten wachten tot het jaar 2135.   

1729    Als gevolg van een damdoorbraak komt in februari de gehele Pannerdense waard onder water te staan.

1740    De winter van 1740 is zeer koud. Na een relatief zachte december 1739 wordt januari 1740 extreem koud. In de periode van zaterdag 9 tot en met dinsdag 12 januari wordt het zelfs overdag in Pannerden niet warmer dan 10 graden onder nul. De barre winter wordt gevolgd door een extreem koud voorjaar. Door armoede hebben veel huizen nauwelijks of geen verwarming. Op zaterdag 7 mei sneeuwt het nog. Ook de zomer verloopt zeer koud waardoor de oogsten volledig mislukken. Het duurt jaren voor dat men het rampzalige jaar 1740 te boven is.

1740    Half december overstroomt de Pannerdense polder als gevolg van een doorbraak in de Kanaaldijk tijdens een zware storm.

1742    De oorspronkelijk katholieke, maar sedert 1600 protestantse kerk in Pannerden verkeert in zeer slechte staat

 

 


Blijkens een tekening van Jan de Beijer uit 1742 verkeert de Pannerdense kerk in een vervallen staat. In het middenschip is tegen de muur een schamel schoolhuis gebouwd. Alleen de toren en het voormalig priesterkoor staan nog overeind.

 

1744    Omstreeks 10 maart komt geheel Pannerden onder water te staan als gevolg van een doorbraak in de Kanaaldijk. Ook een groot deel van Ambt Lijmers heeft te maken met de wateroverlast. Alleen de stad Zevenaar blijft droog, maar het juist bij de stad gelegen Zevenaarse Grieth komt onder water evenals grote delen van Duiven, Groessen, Angerlo, Giesbeek, Lathum en Westervoort. 

1753    Pannerden wordt getroffen door de gevreesde veepest. Vooral in de 18e eeuw zijn er regelmatig uitbraken van de veepest waardoor veel (keuter)boeren en daghuurders in een klap al hun vee kwijtraken. Niet alleen door de veepest, vaak aangeduid als "een groot kwaad" maar ook door ziekten, sterfte, plunderende soldaten, rondtrekkende bendes, slecht weer, extreme winters en natuurgeweld leven velen toch al bij voortduring op de rand van het bestaan. 

1753    Op 19 december vindt dijkdoorbraak plaats bij de buurtschap Leuven / Leuffen (buurtschap tussen Oud-Zevenaar en Groessen). Een zeer omvangrijk gebied tot Steenderen komt onder water.


Doorbreken van de Rhijndijk in 1753
Meer dan drie maanden lang, tot eind maart 1754, blijft het water door de Leuvense doorbraak naar binnen stromen..
Tot  in oktober 1754 werkt men dagelijks met honderd karren aan het herstel van de dijk.
 

1756    Op zaterdag 11 december 1756 begint het streng te vriezen en de intense koude duurt onafgebroken tot maandag 7 februari 1757. De langdurige en intense koude is ook voor de  inwoners van Pannerden een enorme beproeving.

1757    Op zondag 30 januari ziet men op het Gelders eiland de eerste tekenen van ijsgang. Het opgestuwde water stijgt daardoor zo hoog dat het nog dezelfde dag twee voet over de dijk loopt en de dijk ter hoogte van de Pannerdenschen Waerd breekt. Ruim een week later op 9 februari breekt de Herwense dijk op vijf plaatsen tegelijk, door het opnieuw kruiende ijs en ook bij Pannerden volgen nieuwe doorbraken. Ook de dijk bij Leuven, tussen Oud-Zevenaar en Groessen, breekt in deze rampzalige maand.

Door vele dijkdoorbraken als gevolg van waterstuwing door het kruiende ijs staat in februari 1757 de Liemers grotendeels onder water. Velen vertoeven dagenlang op zolders of daken van hun huis. Ook gaan veel huizen door de watermassa verloren.

 

 

1765    De rentmeester van de Berghse bezittingen in Pannerden, Christiaan van Nispen, betrapt op 2 mei in een hooiberg een boerenknecht intiem met een dienstmeid. Wanneer Van Nispen aankondigt dit te melden bij de baas van de knecht, ontsteekt deze in woede, trekt een mes en steekt van Nispen dood. De dader ontloopt zijn straf door naar Kleefs gebied te vluchten. 

1766    Als gevolg van de zeer hoge waterstand breekt in juli 1766 de zomerdijk in Herwen door. Het binnenstromende water slaat vervolgens via een weggespoelde sluis in Pannerden gaten in de Deukerdijk en in de zomerdijk bij Candia. De oogst gaat volledig verloren. De armoede en de tekorten in de winter die komt zijn onbeschrijflijk. 

1770     Rampjaar: Van november 1769 tot mei 1770 overstroomt het Geldersch Eiland zeven keer. Bij een dijkdoorbraak in december 1770 wordt zelfs de helft van het dorp 't Loo weggevaagd.

 

 

 

 

                                                Doorbraken van Liemerse dijken in de 18e en 19e eeuw.

 

1770    Geheel onverwacht breekt in de nacht van 1 op 2 december om 1.00 uur de dijk bij de Oliemolen onder Oud-Zevenaar door. Wanneer het licht wordt is alles een zee van water. Veel huizen zijn ingestort of zelfs verdwenen. Uit Zevenaar wordt gemeld dat het gekerm op de daken onbeschrijflijk is. Reeds op 3 december wordt in Zevenaar een collecte voor de slachtoffers gehouden, die ruim 21 rijksdaalders opbrengt. Hiervoor wordt jenever, tabak, olie en brood gekocht.  


Voor het Gelders eiland en de Liemers is  1770 een echt rampjaar.
Het menselijke verdriet en de economische schade zijn onvoorstelbaar.

1771    In het voorjaar regent het gedurende vijf weken onophoudelijk, waardoor ook Pannerden weer met een ernstige wateroverlast te maken heeft.

1776    Het Bijlandsch Kanaal, een drie kilometer lange waterweg tussen Tolkamer en Millingen aan de Rijn, komt gereed. Het kanaal, dat is gegraven in de periode tussen 1773 en 1776 en dwars door de Bijlandsche Waard loopt, dient ter afsnijding van een scherpe bocht in de Waal. Met deze aanleg beoogt het gewest Gelre niet alleen de scheepvaart van dienst te zijn maar vooral ook  het rivierwater beter te kunnen reguleren waardoor overstromingen kunnen worden voorkomen.


    
Bijlandsch kanaal met voetgangersveerpont Pannerden-Millingen v.v.
(Van Keulendag 3 september 2011)

1781    Eind januari lopen de dijken bij Pannerden over.

1783    Een zoveelste dysenterie-epidemie maakt ook in de Liemers weer veel dodelijke slachtoffers: in Zevenaar 85,  in de parochie Duiven 23,  in Westervoort 20, in Pannerden 15 en in Groessen 5 dodelijke slachtoffers.

1784    In maart veroorzaakt wateroverlast opnieuw veel leed en ellende in de Liemers: Vernielingen in huizen, verloren gegane voorraden in kelders, omgekomen vee en mensen in bittere koude en nood.

1785    In Pannerden is het aantal mensen dat in 1785 overlijdt veel groter dan in andere jaren. Mogelijk is dit het gevolg van de pokken, die in diverse Liemerse plaatsen zoals Zevenaar in 1785 veel slachtoffers maken.

 

1787    Rentmeester Carel van Nispen, jongste zoon van Christiaan van Nispen, en Johannes Hoevel, administrateur van Huis Bergh, kopen in november gezamenlijk de heerlijkheid Pannerden. In de periode daarna verkopen Van Nispen en Hoevel grote delen van het pas verworven gebied (o.a. aan Arnold Terwindt, Lamert Pauwen en Hendrik Verwaaijen).     

1788    Om verspreiding van ziekten te voorkomen bepaalt de Kleefse overheid op 11 april, dat voortaan twee begrafenisgebruiken achterwege dienen te blijven te weten:
                    - het afleggen van het lijk door een groot aantal vrouwen uit de verre omtrek
                    - het meerijden van vele vrouwelijke familieleden op de lijkwagen.

 

1789    De winter van 1788-1789 verloopt extreem koud. Met de winter van 1708-1709 is deze winter de aller-koudste winter van de 18 eeuw. Mens en dier gaan gebukt onder de extreme koude en de gevolgen daarvan.

 

1791    In Pannerden vestigt zich als vroedvrouw Geertrui Glover (1758 - 1827). Geertrui is in 1758 in Pannerden geboren en getrouwd met Christiaan Grob. 

1793    Tekenaar Jan Bulthuis (1750 - 1801) publiceert in het boek "Vaderlandsche gezigten" een door Karel F. Bendorp gemaakte kopergravure genaamd "Gezicht van 't Pandersche gat"


    

1795     Over de bevroren rivieren trekt het Franse leger zonder verzet Nederland, dat vanaf nu "Bataafse Republiek" heet, binnen. De macht komt in handen van het volk. Katholieken rekenen erop dat ze na de eeuwenlange onderdrukking gelijk worden gesteld. In Pannerden ontstaan spanningen tussen de katholieke meerderheid en de kleine gereformeerde minderheid. Nadat katholieken het recht in eigen hand nemen, komt een detachement Franse soldaten vanuit Doesburg naar Pannerden om de orde te bewaren. De katholieken nemen de Gereformeerde kerk van Pannerden in bezit en priesters uit Hulhuizen verzorgen de godsdienstoefeningen.

 

1797    Pannerden wordt een zelfstandige katholieke statie, afgescheiden van Hulhuizen. De eerste pastoor wordt Adrianus Jansen. De van de gereformeerden / hervormden overgenomen kerk verkeert in een deplorabele staat.


1799
    De uit Emmerich afkomstige Gerardus Mulder (1779 - 1864) wordt schoolmeester in Pannerden. De school telt in de winter ruim vijftig leerlingen maar in de zomer is er slechts een tiental leerlingen omdat de meeste ouders hun kinderen dan thuis houden om te helpen. Om zijn schamele jaarinkomen als schoolmeester van 70 gulden aan te vullen is Mulder tevens koster (jaarinkomen 80 gulden) waardoor zijn totale jaarinkomen 150 gulden bedraagt. 
In 1802 vertrekt Mulder uit Pannerden om priester te worden. Nog datzelfde jaar op 28 oktober 1802 wordt Mulder in Grave tot priester gewijd. In 1807 wordt hij pastoor in Oud-Zevenaar wat hij meer dan een halve eeuw (!) tot 1861 blijft.

1800    Op 9 november veroorzaakt een hevige storm veel schade in de Liemers

1801     Nadat Pannerden meer dan vier eeuwen een leen van de heren van huis Bergh is geweest, worden de rechten van de heerlijkheid Pannerden door Carel Herman van Nispen gekocht.

1803    Op 23 februari breekt de dijk bij de Pannerdense molen.  Het water dat op vele plaatsen in de Liemers schade veroorzaakt,  zoekt een uitweg in de richting van  Angerlo en Doesburg. 

De omgeving van de Pannerdense molen in 1742

Bij deze molen vindt de dijkdoorbraak van 1803 plaats.
 

 

1806   Hendrik de Bruin komt in het bezit van het Berghoofdse veer over de Oude Rijn op de weg tussen Oud-Zevenaar en Pannerden. In 1849 wordt de familie Van de Bergh de nieuwe eigenaar.
 

.

1807    Het Ambtsbestuur benoemt Charlotte van Binsbergen (1748 - 1834), vrouw van Steven van Hasz te Aerdt, tot vroedvrouw van Herwen, Aerdt en Pannerden voor 70 gulden per jaar. Of Charlotte erg kundig is valt te betwijfelen want in 1813 acht de burgemeester haar niet alleen ongeschikt maar beschuldigt haar ook van het veroorzaken van schade aan zowel vrouwen als pasgeborenen.

1808    Het aantal inwoners van Pannerden bedraagt "609 Roomschen en 11 Gereformeerden".  

1809    Opnieuw een grote overstroming in de gehele Liemers als gevolg van dijkdoorbraken te Oud-Zevenaar en de buurtschap Leuven; zeven mensen verdrinken. Bij de St. Martinuskerk is de hoogste stand van het water meer dan 15 meter boven Nieuw Amsterdams Peil.

"Onmiddelbaar in den Ooischen doorbraak, zo berichte de Zevenaarse richter, stonden drie huizen bewoond wordende door de familien van P. Holtendorp, J. van Uum en Grades Kruis. De familie van P. Holtendorp was in het huis van J. van Uum gevlugt en beide huisgezinnen hadden tegen negen uur 's-morgens geene andere retirade meer als het dak van het reeds vallende huis. Naar dat de ongelukkige familien bestaande uit vijf leeden een half uur op het dak gezeeten hadden, begon het dak met de stroom weg te drijven, en separeerde zig in verscheidene stukken. P. Holtendorp met zijne vrouw op een stuk van het dak drijvende had zoo veel praesence désprit eenig voorbij schemmend dun wilgenhout op te vatten, en daar mede de sparren en het stroo van het stuk dak waarop hij met zijne vrouw zat aan malkander te hegten. J. van Uum bij eenen willigenboom voorbijdrijvende verliet zijn stuk dat en retireerde zig op deezen boom die hem egter geen veiligheid gaf maar naar zijn verderven wierd, daar eenige tijd daarop, toen reeds twee aakens tot redding naaderden, eene ijsschots den zelven omwierp en op deeze wijze aan J. van Uum het leven verliezen deed. Alle overige leeden der Holtendorpsche en van Umsche familien werden door de aakens, maar eenige uuren naar dat den dijk gebroken was, gelukkig gered."

1815    De bevolking van Pannerden is nagenoeg geheel katholiek. Het aantal gereformeerden bedraagt negen.

 

1816    Uitgezonderd enkele dagen in augustus regent het in 1816 van half mei tot in november vrijwel onafgebroken. Pannerden en omgeving zijn veranderd in een moeras. De oogst gaat verloren. De schade is onvoorstelbaar en wordt bovendien nog versterkt door het volledige gebrek aan gras als voedsel voor het vee. Bittere armoede is het gevolg en veel mensen voeden zich met voedsel dat onder normale omstandigheden aan varkens gegeven wordt. 

1817    Het tot dan Pruisisch Gelders Eiland wordt op 1 maart bij Nederland gevoegd. Pannerden wordt een zelfstandige gemeente in het nieuwe Koninkrijk der Nederlanden. De eerste burgemeester wordt de fungerend schout Jan Robbers. De eerste wethouders zijn Arnold Terwindt en Roelof Verwaaijen.

 

1819    Miljoenen veldmuizen richten in de Liemers onvoorstelbare vernielingen aan.

1820    In het vroege voorjaar worden door de ongewoon hoge temperatuur massa's smeltwater over de rivier aangevoerd. De Liemers stroomt  weer geheel en al onder. In Pannerden worden 45 huizen ernstig beschadigd.  

1821    Er zijn plannen ontwikkeld voor de aanleg van een groot kanaal dwars door de Liemers: Van de Kijfwaard bij Pannerden naar Doesburg. Deze plannen zijn echter nimmer uitgevoerd.


1823
    Gedeputeerde Staten van Gelderlandt verbiedt de in Aerdt, Herwen en Pannerden werkzame chirurgijn Johannes Lucassen (1758 - 1826) vanwege onkunde en drankmisbruik de verdere beroepsuitoefening.


1824
    In de nacht van 7 op 8 november wordt de steenfabriek van de "Gebroeders De Bruijn" in Pannerden getroffen door een overstroming, waardoor de fabriek instort. De schade is zeer aanzienlijk.

1825
    In plattelandsgemeenten wordt de titel van schout (voor het hoofd van de gemeente) veranderd in die van burgemeester.

De Liemers en omgeving uit een aardrijkskundig schoolboek door J.van Wijk Roelands Zoon uitgegeven door H.C.A. Thieme te Zutphen in 1827. Vermeld worden o.a. Pannerden, Aerdt, Herwen, Lobtih, Doornenburg, Kerkerdom, Zeeland en Millingen.


1827    Een hevige noordwester storm op 17 en 18 maart veroorzaakt grote schade. In Pannerden breekt de Pannerdensewaardsedam door en worden negen huizen volledig verwoest. Het betreft de huizen van: Albert Jansen, Hend Giesbers, de weduwe H. Hendriks, Jan Helmus, Hend Helmus, Jacob Meijer, Geurt Sloot, Arnold Rutjes en Hendrik Prot. Ook op andere plaatsen richt het water grote vernielingen aan.    
  

1829    Op 29 juli overlijdt thuis op huize 't Hoek te Zevenaar Carel van Nispen (1764 - 1829), vanaf 1818 hoofdschout van het district Zevenaar. Tot 1850 zijn groepen plattelandsgemeenten verenigd in districten, die daarmee een bestuurslaag vormen tussen provincie en gemeente. Het district Zevenaar omvat in deze tijd de gemeenten Zevenaar, Duiven, Westervoort, Pannerden en Herwen en Aerdt. Naast hoofdschout van Zevenaar is Carel van Nispen o.a. Heer van Pannerden (1803-1829) en Lid Provinciale Staten van Gelderland (1817-1829). 
Carel van Nispen weet tijdens zijn leven zakelijke activiteiten te combineren met persoonlijke belangen. Zo koopt hij door zijn goede verstandhouding met de graaf van Bergh in 1801 de heerlijkheid Pannerden uit Berghs bezit. In 1824 koopt hij het huis Sevenaer van zijn zwaar in schulden geraakte neef Everard van Nispen (1784-1842). Kort na de aankoop van Huis Sevenaer schenkt hij het aan zijn oudste zoon Johannes A.C.A. van Nispen van Sevenaer (1803 - 1875) terwijl  zijn andere zoon Carolus E.J.F. van Nispen tot Pannerden (1807-1870) de heerlijkheid Pannerden erft. 

 


Carel  van Nispen
(1764 - 1829)

1830    De winter van 1829/1830 is zo streng, dat in Pannerden op 1 februari een collecte van koren ten behoeve van de armen wordt gehouden. Na het intreden van de dooi veroorzaakt het kruiende ijs een opstuwing van het water in het Pannerdens kanaal waardoor de Pannerdense waard onder water komt te staan.

 

1831    Op 30 april trouwt in Pannerden de landbouwer  Jan / Joes Jurrius (1796-1882) met Maria Roelofs uit Herwen en Aerdt. Zij zijn voorouders in rechte lijn (6 generaties) van Sam, Simon en Sjef van Keulen.

 

1831    Voor de derde opeenvolgende zomer veroorzaakt wateroverlast veel oogstschade.

 

1832    Een cholera-epidemie slaat genadeloos toe. Terwijl in Nederland in 1832 ongeveer tienduizend (!) mensen aan cholera (ook wel genoemd de "blauwe dood", de "klere" of de "kolere") overlijden, gaat de ziekte aan Pannerden voorbij zonder slachtoffers te maken. Wanneer een halve eeuw later in 1883 de veroorzaker (cholerabacil) wordt ontdekt, blijkt dat deze vooral gedijt in vervuild en stilstaand water.


     Elfjarige jongen overleden aan cholera, uit een in 1832 uitgegeven medisch boek.  

1833    Op Eerste Kerstdag 1833 loopt tijdens stormachtig weer en wassend water de Pannerdense waard onder. Bijna een week later, in de nieuwjaarsnacht, woedt een hevige noordwesterstorm met onweer, waardoor in de overstroomde Pannerdense waard een 25-tal huizen volledig wordt verwoest.

 

1834    Op 85 jarige leeftijd overlijdt gemeentevroedvrouw Louisa van Binsbergen. Tot nieuwe gemeentevroedvrouw van zowel Herwen en Aerdt als van Pannerden wordt nog hetzelfde jaar benoemd Catharina Teunissen (1791 - 1847), echtgenote van klompenmaker Lodewijk Rabeling. Catharina blijft gemeentevroedvrouw tot haar dood in 1847.

 

1837    Op 5 november wordt in Pannerden geboren Theodorus Jurrius (1837 - 1900). Hij is de zoon van landbouwer Jan Jurrius en zijn vrouw Maria Roelofs. Theodorus Jurrius, over-over-overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen, trouwt op 23 september 1873 met Maria Wilhelmina Cunera Peters (1854-1920), over-over-overgrootmoeder van Sam, Simon en Sjef van Keulen. Vanaf 1880 tot hun dood wonen zij op boerderij Poeldijk in Duiven.    
 

1838    Het "Reglement op het beheer der rivierpolders in de provincie Gelderland" komt tot stand waardoor het polderdistrict Herwen, Aerdt & Pannerden een feit wordt. Dit polderdistrict vormt 120 jaar later in 1958 met nog enkele andere gebieden het nieuwe Polderdistrict Oude Rijn. Weer 25 jaar later in 1983 fuseert dit  polderdistrict op haar beurt met het Polderdistrict Rijn en IJssel en ontstaat het vergrote Polderdistrict Rijn en IJssel.


     In 1879 bouwt het polderdistrict Herwen, Aerdt & Pannerden bovenstaand dijkmagazijn in Aerdt om materialen op te slaan om dijkdoorbraken te voorkomen. In onze tijd is het magazijn een rijksmonument en het enige in haar soort dat in onze omgeving is overgebleven.  


1844
    De Pannerdense pastoor krijgt ongenoegen met de plaatselijke kerkmeester als deze een deel van  het kerkhof verpacht voor het plaatsen van een wafelkraam en een muziektent. 

1845    Op Paasavond 22 maart 1845 valt na een strenge winter de dooi in. De volgende dag stoken jongeren nog een paasvuur op het dichtgevroren Pannerdens Kanaal bij de molen. Op 25 maart komt het ijs in beweging en enkele dagen later stroomt het water de Ossenwaard, de Geitenwaard en de Lobberdense en Grondsteinse polder in. 

1845    Overvloedige regenval heeft tot gevolg, dat meer dan 75% van de oogst verloren gaat. De aardappelteelt verrot vrijwel volledig.

1846    Door de aardappelziekte gaat opnieuw een groot deel van de aardappeloogst verloren. Omdat bovendien ook de rogge- en tarweoogst door een muizenplaag mislukken is er een groot voedseltekort.

1846    De Duivense kapelaan Th. Brouwer wordt pastoor in Pannerden. Brouwer, een befaamd publicist en redenaar, wijst gedurende zijn Pannerdense periode een aanbod om professor in Leuven te worden van de hand. In 1848 wordt hij deken-pastoor te Arnhem.

1847    De overheid roept 2 mei uit tot algemene biddag. Na twee eerdere jaren met een mislukte aardappeloogst is er opnieuw door de aardappelziekte alsmede door de hoge graanprijzen een ernstig voedseltekort. Op diverse plaatsen is er onrust onder de bevolking. 

1848    Tijdens de Pannerdendse kermis is het in de herberg van Piet Groenen druk en bijzonder gezellig. De sfeer slaat echter volledig om wanneer de aangeschoten 26-jarige Hendrik Jansen uit Oud-Zevenaar, knecht bij boer Bart Verweijen, zich zeer agressief gaat gedragen. Hij wordt eerst met "zachte" hand verwijderd maar komt vervolgens terug met een mes waarmee hij onder meer Willem Derksen, boer uit Doornenburg en Geurt Ketelaar verwondt. De meeste feestgangers vluchten naar buiten maar het lukt timmerman Jan Span en schilder Albert Stronkman om de onverlaat te overmeesteren en over te leveren aan veldwachter Wildenbeest. 

1849    Een cholera-epidemie, die overal in Nederland dood en verderf zaait, gaat aan Pannerden voorbij. Ook bij de epidemieeen van 1832, 1849 en 1853, waarbij in Nederland tienduizenden doden te betreuren zijn, blijft Pannerden gespaard.  

1850    De gemiddelde levensverwachting in de Liemers bedraagt 34 jaar; dit is in het bijzonder het gevolg van de grote kindersterfte.

1851    Het inwoneraantal van de gemeente Pannerden bedraagt 812, waarvan slechts 38 de gemeenteraad mogen kiezen.
           Burgemeester Antoon Robbers van Pannerden wordt tevens burgemeester van Herwen en Aerdt.
           De eerste plannen voor samenvoeging van de gemeenten Pannerden en Herwen & Aerdt komen aan de orde. Het zou echter nog meer dan een eeuw duren voordat deze plannen ook werkelijk zouden worden verwezenlijkt.

1853     De Pannerdense oktoberkermis wordt in verband met de heersende cholera afgelast.

1853    Schuttersgilde "Claudius Civilis" wordt opgericht. Dit Pannerdens schuttersgilde houdt sedert de oprichting haar jaarlijkse schuttersfeest op de eerste zondag in oktober.

1854    Burgemeester Antoon Robbers wordt als gevolg van "minder diplomatiek handelen" door koning Willem III ontslagen als burgemeester van Pannerden en als burgemeester van Herwen & Aerdt. Robbers richt zich vervolgens met zijn schoonfamilie Van de Hoogen volledig op de wijnhandel: Robbers & van de Hoogen  in Arnhem

1854    Op Eerste Kerstdag 1854 omstreeks 17.50 uur roeit sloeproeier Gradus Publiekhuijsen (1808 - 1854) in zijn roeiboot naar de stoomboot "Stad Bonn", die op de Rijn voor Lobith-Tolkamer ligt om uitgeklaard te worden. Gradus moet de aan boord zijnde douaneambtenaren ophalen. Op weg naar de stoomboot slaat zijn roeiboot op de ruwe Rijn om. Hoewel Gradus zich nog wel kan vastklampen aan zijn boot en luidkeels roept, komt hulp te laat. Door de kou bevangen moet hij loslaten. Pas ruim een half jaar later op 3 juli 1855 spoelt zijn stoffelijk overschot aan bij Pannerden. Hij wordt twee dagen later op 5 juli op het R.K. kerkhof in Lobith begraven.    


1857
     Jan van Nispen van Sevenaer verwijt Koning Willem III naar aanleiding van de invoering van de onderwijswet van 1857 dat deze katholieken als "tweederangs" burgers beschouwt. Willem III komt vervolgens naar Zevenaar om dit "misverstand" recht te zetten. Voorafgaande aan zijn komst ontstaat echter een hoogoplopende ruzie tussen districtscommissaris Jan van Nispen tot Sevenaer en zijn broer de Zevenaarse burgemeester Carel Everard
van Nispen tot Pannerden over de vraag bij wie (Jan of Carel Everard) de koning moet komen en wiens vrouw aan de rechterzijde van de koning mag zitten. Een commissie bestaande uit burgemeesters van naburige gemeenten geeft Jan gelijk waardoor de Koning tijdens zijn bezoek aan Zevenaar naar Huis Sevenaer komt en de vrouw van Jan naast de koning mag plaatsnemen. Tijdens het bezoek van de koning valt geen onvertogen woord tussen de beide broers maar na afloop is er wel een blijvende verwijdering.



       Willem III       

1858    Verschijning van Maria in Lourdes. Ook op de overwegend katholieke bevolking van Pannerden maakt dit diepe indruk.

1859     De lagere school van meester Deenen wordt in de zomer bezocht door 78 kinderen en in de winter door 122 kinderen.
  
1860     De in 1821 in Breda geboren Ludovicus Ruedisueli (1821 - 1885)  wordt veldwachter in Pannerden. Hij trouwt in 1862 met de uit Driel afkomstige weduwe Cornelia van Hien (1813 - 1874), die vervolgens tot haar dood op 30 april 1874 vroedvrouw in Pannerden is. Na haar dood is de Pannerdense gemeenschap voor verloskundige hulp voor de rest van de 19e eeuw aangewezen op Herwen en Aerdt.

1861    Nadat het half december 1860 is gaan vriezen, zet op 16 januari de dooi in, waarna het ijs zich opeenpakt en het water snel stijgt. Op 29 januari stroomt de Pannerdense waard onder. Een dag later lopen door een zeer hoge waterstand van de Oude Rijn de spoorlijn en de postweg tussen Babberich en Elten op diverse plaatsen over. Korte tijd later spoelt de spoordam over een afstand van 100 meter weg, waarna de bandijk onder grote druk komt en een zeer ernstige situatie ontstaat. Met man en macht wordt getracht om de bandijk te versterken. Ter versterking van zwakke plekken gebruikt men pannen en stenen van een bakoven. In de vroege ochtend van donderdag 31 januari blijkt dat de inspanningen vergeefs zijn en breekt de dijk door. Reeds op de tweede dag na de doorbraak bezoekt Koning Willem III het rampgebied.

Koning Willem III en zijn eenjarige dochter prinses Wilhelmina in 1881

Koning Willem III bezoekt op zaterdag 2 februari 1861 in het getroffen gebied zowel Zevenaar als Westervoort.

1862     De uit Boxmeer afkomstige Antonius J. Deenen (1830-1909) wordt hoofdonderwijzer in Pannerden. In 1878 verplaatst hij zijn vermaarde kostschool van Pannerden naar Zevenaar, waar hij directeur blijft tot 1898, wanneer hij het bloeiende instituut aan zijn zoon overdoet.

1864    Op zaterdag 20 februari zakken twee jongens tijdens het schaatsen op de Pannerdense waard door het ijs. De Pannerdense veldwachter met de welluidende naam Ludovicus Ruedisueli slaagt er ondanks heldhaftige pogingen daartoe niet in om ze te redden. De jongens, de 13-jarige Hendje Willemsen, zoon van aannemer Theodorus Willemsen en Johanna Gieling en de 14-jarige Jantje van Haren, zoon van de arbeider Herman van Haren en Maria Gunzing, verdwijnen ondanks de uiterste inspanningen van de veldwachter om dit te voorkomen onder het ijs. De veldwachter zelf komt tijdens de reddingsactie ook in grote problemen en kan tenslotte slechts met de grootste moeite gered worden door landbouwer Hendrik Heijltjes en diens zoon.

1866    Het gemeentesecretarie van Pannerden, dat tot 1 augustus is gevestigd in het Veerhuis aan het Pannerdens Kanaal, wordt verplaatst naar de kom van het dorp in de woning van aannemer Hendriks, op de plaats waar later een school wordt gebouwd. De verplaatsing naar de kom van het dorp is een grote vooruitgang, omdat bij hoog water  aangiften van geboorte en sterfte, alsmede huwelijksvoltrekkingen met minder ongemak kunnen worden gedaan.

1866    Een dood en verderf zaaiende cholera-epidemie maakt in binnen- en buitenland ontelbare slachtoffers. In Arnhem overlijden in 1866 maar liefst 428 mensen aan de gevreesde aandoening. In de Liemers valt het aantal slachtoffers mee doordat op veel plaatsen het water dat als drinkwater wordt gebruikt relatief goed is. In Pannerden overlijdt 1 persoon aan cholera. 


Tijdens de cholera-epidemie van 1866 wordt tegen het gebruik van onrijpe vruchten, pruimen, komkommers, meloenen en garnalen gewaarschuwd.  

 

1866    Baron F.J.H. van Voorst tot Voorst (1837 - 1906) wordt in 1866 burgemeester van de gemeente Pannerden. Hij blijft dit tot 1871 wanneer hij Pannerden verruilt voor Zevenaar, waar hij in 1906 na een ambtsperiode van maar liefst 35 jaar volkomen onverwacht tijdens een raadsvergadering overlijdt: "door een beroerte welke op hem neerviel als een bliksemschicht uit helderen hemel"

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


                                              

1867    Door runderpest gaat het grootste deel van de veestapel verloren. Ook de oogst is slecht waardoor 1867 als rampjaar ervaren wordt.

1867    Uit heel Europa, Canada en de V.S. gaan duizenden katholieke jongemannen, de zogenaamde Zouaven, naar Italie ter bescherming van de kerkelijke staat van Paus Pius IX; onder hen vele tientallen Zouaven uit de Liemers, waarvan tenminste zes jongens uit Zevenaar. De Nederlandse Zouaven verliezen het Nederlandse staatsburgerschap; in 1947 wordt hen dit echter teruggeven. Het betreft een posthuum eerherstel omdat de laatste Nederlandse Zouaaf in 1946 is overleden.     

   
Zouavenbeeld
Zouavenmuseum Oudenbosch

Uit Pannerden komen twee Zouaven:
* Everardus Dominicus Groenen. Hij wordt in Pannerden geboren op 4 augustus 1844 als zoon van de opzichter van Waterstaat Pieter Groenen en Petronella Boschman. Evert is maar kort in dienst geweest van het Pauselijke leger. Hij keert naar Pannerden terug, waar hij in 1869 op 25-jarige leeftijd overlijdt.

* Hendrik Theodoor Peter Robbers is een zoon van de toenmalige burgemeester van Pannerden en Herwen en Aerdt Antoon Robbers en diens echtgenote Hendrika Theodora van den Hoogen. Hendrik wordt in 1848 geboren aan de Rijndijk te Pannerden. In 1853 krijgt zijn vader eervol ontslag als burgemeester en begint vervolgens een wijnhandel in Arnhem: Het bekende wijnhuis Robbers & Van den Hoogen aan de Velperweg bestaat nog altijd. Hendrik wordt Pauselijk Zouaaf in 1870 en neemt vervolgens deel aan de verdediging van Rome in september van dat jaar. Na terugkeer in Nederland gaat ook  hij in de wijnhandel.

Voor meer informatie: klik hier

 

1868    Extreme droogte in de Liemers veroorzaakt voedseltekort.
 

 

 






































Pannerden in 1867 met 975 inwoners

 

1868    Op 4 maart overlijdt in Pannerden op 70-jarige leeftijd Maria Roelofs (1797-1868). Zij is de echtgenote van Joannes Jurrius (1796-1882). Maria en Joannes zijn voorouders in rechte lijn (6 generaties) van Sam, Simon en Sjef van Keulen.

1869    De Begrafeniswet treedt in werking, waardoor voor het eerst in de geschiedenis de termijn van ter aarde bestelling in het hele land dezelfde wordt. Doden mogen voortaan niet eerder dan 36 uur en niet later dan de vijfde dag na overlijden worden begraven.


  Kerkhof met lijkstoet in Pannerden, omstreeks 1740

In Pannerden blijft de R.K. begraafplaats rond de kerk tot omstreeks 1975 in gebruik. Wel is er al in 1871 een kleine algemene begraafplaats aangelegd, maar daar wordt in de praktijk weinig gebruik van gemaakt (gemiddeld jaarlijks een persoon en bijna altijd een drenkeling).  

1869    Het fort Pannerden wordt gebouwd om te voorkomen dat een aanvallend leger via de Waal door kan trekken.


1871     In Pannerden sterven in 1871 twee mensen aan de gevreesde pokken.

1873    Pannerden wordt getroffen door tyfus. De haard van de ziekte is de kostschool, waarvan de dicht bij een beerput staande pomp besmet water afgeeft.

 

Kinderziekbed omstreeks 1875

"De bewoners van ons Vaderland" van P. Parson

1874     De energieke priester J.N. van Wagenberg wordt pastoor in Pannerden. Gedurende zijn pastoraat zou in Pannerden een nieuwe kerk worden gebouwd. Ook voert pastoor Van Wagenberg in 1875 de jaarlijkse sacramentsprocessie op Sacramentsdag in. Voor het eerst sedert de Hervorming trekt dan jaarlijks weer een processie uit over het terrein rond de kerk.

1874     Begin oktober doet zich in Pannerden een schandalig geval van grafschennis voor. Het houten grafkruis van de op 30 april van dat jaar overleden vroedvrouw Cornelia van Hien, echtgenote van veldwachter Ruedisueli, wordt door de gebroeders Jan en Hendrik Vierboom uit Herwen, van het graf geroofd en in de tuin voor het huis van de veldwachter geplaatst. Voor deze grafschennis vindt later een veroordeling plaats tot gevangenisstraf. 
Aanleiding voor de grafschennis zijn gebeurtenissen in de late avond van 6 oktober. De broers Vierboom eisen dan een borrel in herberg "de Koekoek" van Gerardus Hendriks. Omdat het inmiddels al sluitingstijd geweest is, weigert de kroegbaas. De broers dreigen daarop alles kort en klein te slaan en schelden de te hulp geroepen veldwachter Ruedisueli uit. De broers krijgen hiervoor een bekeuring waarna ze naar het kerkhof gaan om wraak te nemen.

1875     Pastoor J.N. van Wagenberg voert de jaarlijkse processie op Sacramentsdag te Pannerden in. Voor het eerst sedert de Hervorming trekt de processie uit met vaandels, bruidjes en biddende parochianen. Hoewel men op het eigen terrein van de kerk en het kerkhof blijft, is het voor de katholieke gemeenschap een bijzonder gebeuren en het begin van wat een lange jaarlijkse traditie wordt.

1876     In februari staat het water in de rivieren extreem hoog en heeft Pannerden veel last van kwelwater waardoor het dorp een zee lijkt van dijk tot dijk.

1877     De oude R.K. kerk in Pannerden wordt gesloopt en in 1878 vervangen door een neogotische kerk van de vermaarde architect Alfred Tepe, die ook de bouwmeester is geweest van de  R.K. kerken in ondermeer Herwen en Lobith. Onder grote belangstelling vindt de plechtige inwijding (consecratie) van de nieuwe kerk in Pannerden plaats op 27 juni 1878.

De R.K. Martinuskerk in Pannerden (1926)
Voor de bouw van de kerk hebben vrijwel alle parochianen massaal hun steentje bijgedragen. Sommigen zelfs vele stenen, zoals de landbouwer Jan Jurrius van de Kijfwaard, die een bedrag van duizend gulden heeft geschonken.

Architect van de kerk is Alfred Tepe, die zich liet inspireren door de sobere laat middeleeuwse Nederrijnse en Westfaalse gotiek. In de periode tussen 1873 en 1905 zou Tepe maar liefst zeventig katholieke kerken in Nederland bouwen, die door hun soberheid en het optimaal gebruik van juiste verhoudingen goed in het landschap passen.  

1878    Kostschool-directeur Antonius Deenen (1830 - 1909) verplaatst zijn school van Pannerden naar Zevenaar in de oude Latijnsche school aan de huidige Van Munsterstraat. De principes waarop het onderwijs berust zijn: leren, luisteren en werken.

In 1878 verplaatst A. Deenen (foto rechts) zijn kostschool naar een pand in Zevenaar, dat door een laan (huidige Kostschoollaan) met de Kerkstraat is verbonden

 

 

 

1878    Op 27 juni wordt de nieuwe R.K. kerk in Pannerden plechtig ingewijd in aanwezigheid van de aartsbisschop van Utrecht, monseigneur Andreas Schaepman.  

 

 


De Nederlandse bisschoppen in 1865 met in het midden aartsbisschop Schaepman (1815-1882) die op 27 juni 1878 de kerk in Pannerden inwijdt.
 

1879   Op 21 oktober verleent koning Willem III Pannerden een eigen gemeentewapen waarop een steenoven centraal staat.

 

 

1879     De voormalige kostschool van A.J. Deenen wordt ingericht als "onderwijzerswoning annex raadhuis".
 


De voormalige kostschool  in Pannerden na ingebruikname als gemeentehuis

1882     In september 1882 ontstaat in Pannerden grote consternatie omdat veldwachter Ludovicius Ruedueseli zich zou hebben vergrepen aan de 24 jarige Dina Derksen uit de gemeente Herwen en Aerdt. Dina heeft bij burgemeester Christjani een klacht ingediend wegens "aanranding der eerbaarheid" door de veldwachter. Voor de Officier van Justitie in Arnhem houdt de veldwachter echter bij hoog en bij laag vol dat de beschuldigingen van onzedelijk gedrag onwaar en lasterlijk zijn. Uiteindelijk wordt de zaak wegens gebrek aan bewijs geseponeerd.

1885     Op zondag 5 juli wordt pastoor J.N. van Wagenberg bij de terugkomst van een bezoek aan de Paus te Rome, bijzonder feestelijk in Pannerden ingehaald.

1886    Tussen 1878 en 1895 treft een enorme landbouwcrisis Europa. Deze is het gevolg van import van goedkope landbouwproducten uit de Verenigde Staten en Canada waardoor prijzen sterk dalen en veel boeren landarbeiders ontslaan. Werkeloosheid en armoede nemen sterk toe. Een aantal mensen, ook uit onze omgeving, besluit onder druk van de omstandigheden voor werk naar het buitenland te vertrekken zoals naar het Duitse Ruhrgebied en de Verenigde Staten. Voor sommigen is dit vertrek tijdelijk, anderen vertrekken definitief.

1887    Op 11 december wordt M. de Ras de nieuwe burgemeester van Pannerden. Hij zou dit blijven tot juli 1892 wanneer hij voor het kiesdistrict Maastricht in de Tweede Kamer der Staten Generaal wordt gekozen. Hij is een van de zeer weinige niet-Limburgers geweest die in een Limburgs district tot lid van de Tweede kamer is gekozen. 


M. (Martin) de Ras (1847 - 1920)

 

1889    Aan het eind van de 19e eeuw worden langs veel wegen hoge palen, verbonden door draden, geplaatst. Op deze manier wordt communicatie per telegraaf mogelijk. Al snel wordt het kapot gooien van de witte geglazuurde potjes (isolatoren), die dienen ter isolering van de draden, een gewilde bezigheid onder jongeren. In januari 1889  maken de veldwachters Kroon en Gerrits uit Pannerden proces-verbaal op tegen de 13-jarige Pietje Holl, de 12-jarige Gerard Elfring en de 11-jarige Kupke Peters omdat zij isolatoren zouden hebben vernield. Burgemeester De Ras van Pannerden oordeelt echter dat er onvoldoende bewijs is want de veldwachters hebben het immers niet zelf gezien en hun proces-verbaal berust in feite alleen op een zeer sterke verdenking. Overigens vormt het kapot gooien van geglazuurde potjes in deze tijd wel een probleem want uit een inspectie blijkt dat van de 278 isolatoren langs de dijk tussen Pannerden en Lobith er 69 "door moedwil der voorbijgangers vernield" zijn .

1889    Felix Roelofs wordt op 9 november pastoor van de parochie Martinus in Pannerden en blijft dit tot zijn dood in 1924. Roelofs is pastoor gedurende het overgrote deel van de periode dat het gezin van de familie van Keulen - Jurrius in Pannerden woont.

 


Pastoor Roelofs, die na een zeer kort ziekbed op 25 december 1924 overlijdt.

1890     De winter van 1890/1891 is uitzonderlijk streng. De decembermaand spant de kroon want sedert het begin van de temperatuurmetingen in 1706 is het alleen in december 1788 nog kouder geweest.
Op 25 november 1890 gaat de wind uit het noordoosten waaien en dat is het begin van een langdurige strenge vorstperiode. De gemiddelde ijsdikte in sloten is in de loop van december ongeveer 65 cm., plaatselijk wordt zelfs een dikte van 70-80 cm. bereikt. Mens en dier gaan gebukt onder extreme koude. Op 19 december vriest bij Elten een grensbeambte dood.

1891     Meester Johannes Thedorus Smals, die 13 jaar de Pannerdense school heeft geleid, vertrekt naar Herwen. Hij wordt opgevolgd door meester Hendrikus van Willigen.  

1891     Voor de som van 4260 gulden (1845 euro) bouwt aannemer W.J. Otten uit Aerdt naar een ontwerp van H.J. Nass, timmerman in Pannerden, een nieuwe R.K. pastorie in Pannerden. Na vele decennia dienst te hebben gedaan zou deze pastorie in 1968 afgebroken worden.

1894     Eind juli 1894 brengt een hevig noodweer gepaard met onweer, storm en slagregens grote schade toe aan de veldgewassen.

1895    In Pannerden vestigt zich voor het eerst een bakker; het is Theodorus Berns, de schoonzoon van tapper Willemsen, die uit Bemmel afkomstig is. Nog in hetzelfde jaar vestigt zich een tweede bakker; het is de uit Steenderen afkomstige Bernardus Harmsen.

1896    De Pannerdense landbouwer J. Pauwen speelt een belangrijke rol bij de oprichting van de Nederlandse Boerenbond, die als doel heeft om door onderlinge samenwerking de nood onder kleine boeren te verlichten.

1898    Op 2 juli wordt in Pannerden een ziekenfonds opgericht dat in 1914 de naam krijgt "R.K. Ziekenfonds Eendracht Maakt Macht". Het bestuur van het ziekenfonds bestaat omstreeks deze tijd uit burgemeester Jhr. F.L.M. van Nispen tot Pannerden (voorzitter), aannemer J.J. Bergervoet (secretaris) en postkantoorhouder L. Haggenburg (penningmeester).

1899    Het inwoneraantal van Pannerden bedraagt omstreeks deze tijd ongeveer duizend. Veertig jaar later in 1940 bedraagt het aantal inwoners ongeveer 1600.

1900    De Room-Katholieke kerk van Pannerden wordt eigenaar van het Berghoofdse veer over de Oude Rijn op de weg van Pannerden naar Oud-Zevenaar / Ooy. Enige jaren later, in 1913, verkoopt de kerk het eeuwenoude veer aan Th. Mutter.

1903    Op 30 april trouwen in Duiven Jan van Keulen en Anna Jurrius, over-overgrootouders van Sam, Simon en Sjef van Keulen. Na hun huwelijk betrekken ze een boerderij in Pannerden, waar ze 11 kinderen krijgen; twee kinderen sterven op zeer jonge leeftijd. In 1927 verhuist het gezin naar een boerderij aan de Pannerdenseweg in Ooy bij Zevenaar.


De familie Van Keulen-Jurrius, kort voor hun vertrek uit Pannerden
Zittend vader (Jan W. van Keulen) en moeder (Anna W. van Keulen - Jurrius)
Staand van links naar rechts: Mia, Bertha, Thee(d), Leida, Harrie, Jo, Louis (Wiet), Bernard (voor Wiet) en Anneke

1905    Op 12 juli vaardigt de Paus "een volle aflaat te verlenen aan kinderen, die voor het eerst te communie gaan, alsmede aan hun verwanten tot in de derde graad, die tegelijk met dezen tot 's Heerentafel naderen" uit.

Detail van een in 1923 ingelijste en bewaard gebleven herinnering

Op 29 april 1923 neemt Louis van Keulen (1912 - 2001), overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen, deel aan de plechtige H. Communie in de Martinusparochie in Pannerden. De H. Communie wordt uitgereikt door pastoor Roelofs. Nog altijd wordt door katholieken een deelname aan een "eerste / plechtige H. Communie" als een feest gevierd. 

1905    Op 4 oktober wordt jhr. mr. F.L.M. (Frans) van Nispen tot Pannerden de nieuwe burgemeester van Pannerden. Voor de in Zevenaar geboren van Nispen betekent deze benoeming een terugkeer naar de "roots" in Pannerden; de "heerlijkheid" die zijn voorvader in 1787 heeft verworven.

Frans van Nispen tot Pannerden (1874 - 1928), burgemeester van Pannerden van 1908 tot zijn overlijden in 1928 en zijn echtgenote Johanna Tegelaar (1887 - 1931).
Zij bewonen de villa "Sunny Home" aan de Rijnstraat in Pannerden.

 

1906     Baron F.J.H. van Voorst tot Voorst (1837 - 1906), burgemeester van Zevenaar, overlijdt volkomen onverwacht op maandagavond 11 juni tijdens een raadsvergadering: "door een beroerte welke op hem neerviel als een bliksemschicht uit helderen hemel". De consternatie, ook in Pannerden waar hij van 1866 tot 1871 burgemeester was, is enorm. 



 

 

 

 

 

 


                                              

1906      Gerardus Albertus Lukassen (1874 -1954) wordt per 1 juli aangesteld als gemeenteveldwachter in Pannerden. Hij blijft dit tot maart 1936 en is dus gemeenteveldwachter in de periode dat de familie Van Keulen - Jurrius in Pannerden woonachtig is.
Bij zijn aanstelling geniet de veldwachter een jaarwedde van 330 gulden maar in 1922 is dit al opgetrokken tot 1500 gulden per jaar met 130 gulden kledinggeld en een rijwiel. 

 


                                              

1908      Op zaterdag 12 december gaat de tramlijn Bemmel - Pannerden Veer, van de Betuwsche Stoomtramweg Maatschappij (B.S.M.) van start. Pannerden Veer ligt in de buurtschap West-Pannerden, die is ontstaan na het gereedkomen van het Pannerdens kanaal. Hierdoor kwam het dorp Pannerden in de Liemers te liggen terwijl een klein deel van Pannerden, West-Pannerden, van het dorp werd afgesneden en tot de Betuwe bleef behoren. In het begin van de jaren dertig zijn de trams vervangen door autobussen. 

 


                                              

1909     De firma Gebroeders Bodewes uit Lobith begint in Pannerden met een scheepswerf. Enkele  jaren later werken er al meer dan 90 arbeiders op de werf.

Personeel van scheepswerf "De Hoop" in Pannerden omstreeks 1914

1912    In Pannerden wordt op 17 februari Aloysius (Wiet / Louis) Gerardus Maria van Keulen, overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen, geboren.       


Openbare Lagere School Pannerden klas 4, 1921 / 1922
Jongen met pet links is Louis (Wiet) van Keulen; daarnaast zijn broer Bernard (Berntje)
WIE HERKENT ANDEREN??

1913    Hoewel Pannerden pas vanaf 1817 deel uitmaakt van het Koninkrijk der Nederlanden wordt in 1913 net als in de rest van Nederland het eeuwfeest van Neerlandsch Onafhankelijkheid gevierd.    

























Ereboog t.g.v. 100 jaar Neerlandsch Onafhankelijkheid

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1913     Op 16 september wordt de firma Gebroeders Bodewes ontbonden en gaat Geert Bodewes verder met de scheepswerf te Tolkamer / Lobith en Joost Bodewes met de Pannerdense scheepswerf, die hij Scheepswerf "De Hoop" noemt. 

1914    Op 31 juli om 12.10 uur kondigt de Nederlandse regering een militaire mobilisatie aan. Korte tijd later breekt een weerzinwekkende oorlog (W.O. I 1914 - 1918) uit, waarin 10 miljoen mensen omkomen. Hoewel Nederland buiten het oorlogsgeweld blijft, gaat ook in de Liemers de bevolking gebukt onder angsten, onzekerheid, tekorten, ondervoeding, werkeloosheid en armoede.

1914    Medio augustus vliegt boven Herwen en Aerdt, Pannerden, Huissen en Angeren een Duitse vliegmachine. Bij Angeren vliegt dit "luchtschip" niet hoger dan de kerktoren. Vanuit het fort Pannerden en door de grenswacht bij Herwen wordt op het luchtschip geschoten maar het wordt niet geraakt. 


1915   
Door de oorlogssituatie (alle buurlanden zijn in de Eerste Wereldoorlog verwikkeld) ontstaan tekorten, waardoor de prijzen stijgen en de armoede ook in Pannerden snel toeneemt. Daarentegen zijn er ook velen die door de smokkelhandel met Duitsland snel en grof geld verdienen. 
 

Smokkelaars aangehouden door douaniers
Op de achtergrond Eltenberg
Schilderij van Maximiliaan Kitzinger (1871)

 

1915     In zowel de  kerk als in de pastorie wordt door een installateur, die helemaal uit Amsterdam komt, elektrisch licht aangebracht. De kosten bedragen respectievelijk 498 (227 euro) en 187 gulden (85 euro).


De R.K. kerk in Pannerden kort nadat deze op het elektriciteitsnetwerk is aangesloten.

1916    In Pannerden is pastoor Felix Roelofs de eerste pastoor die in de Martinusparochie zijn gouden priesterfeest viert. Hij is pastoor in Pannerden van 1 november 1889 tot zijn dood op 1e Kerstdag 1924. Pastoor Roelofs, vermaard om zijn indrukwekkende zondagse preken, is pastoor in de periode (1903 - 1927), dat de familie Van Keulen - Jurrius (over-overgrootouders van Sam, Simon en Sjef van Keulen) in Pannerden woonachtig is geweest. Roelofs wordt in januari 1925 opgevolgd door Johannes Brugman, die op 15 augustus 1959 zijn 60-jarig priesterfeest viert.

   


Pannerdense Dorpstraat met pastorie uit 1923

Op het moment dat deze foto is genomen woont pastoor Roelofs in deze pastorie.

De familie Van Keulen-Jurrius woont van 1903 tot 1927 op een boerderij in Pannerden .

In januari 1926 staat Pannerden na een dijkdoorbraak vrijwel volledig onder water. De boerderij van de familie Van Keulen is een van de weinige huizen die niet onder water staat, niettemin verhuist de familie een jaar later naar een boerderij in Ooy bij Zevenaar.


 

1917    De oorlog in Europa veroorzaakt ook in Pannerden extreme armoede. Elders in Europa is de burgerellende vaak nog veel malen groter, getuige ook de aankomst van een groep ondervoede Oostenrijkse kinderen (afbeelding hiernaast) om in Nederland aan te sterken.


 

1918    Op maandag 11 november komt een eind aan een onvoorstelbaar gruwelijke oorlog (Wereldoorlog I). Een groot deel van de Europese vooral mannelijke jeugd is letterlijk afgeslacht. Naast de ongeveer 9 miljoen (!) dodelijke slachtoffers, zijn vele miljoenen levens geknakt en gezinnen kapot gemaakt. Nederland en daarmee ook Pannerden ontspringen de dans maar lijden  wel onder de ontberingen (armoede), anderzijds hebben sommigen zich met smokkelhandel verrijkt.



 

 

1920   Als gevolg van grote massa's smeltende sneeuw en overvloedige regen staat het water in de rivieren eind 1919 en begin 1920 uitzonderlijk hoog. Op 29 december 1919 loopt de Pannerdense waard onder. Vooral in januari 1920 is de wateroverlast onder meer in Pannerden zeer groot. Op het Gelders eiland "kamperen" honderden gezinnen op de dijken.


In de watermassa een eenzame boerenwoning, de schuur is weggeslagen en het dak is tegen de dijk geworpen.


1922     De familie Bouwman komt in het bezit van het eeuwenoude Berghoofdse veer over de Oude Rijn op de weg tussen Oud-Zevenaar en Pannerden. Dit blijft zo tot 1960 wanneer Staatsbosbeheer de kabelpont koopt, waarna Willem Bouwman het veerpontje pacht. Ontelbare keren heeft hij heen en weer gevaren tot dat op 28 oktober 1972 een brug het trekpontje vervangt.
 

.

 

1923    Willem Cornelissen neemt de exploitatie van de eeuwenoude veerdienst Doornenburg - Pannerden op zich. Hij voert deze veerdienst uit met een gemotoriseerd schip, de Willem, dat tot 1957 in de vaart blijft. In 1957 gaat een tweede Willem dienst doen, die meer dan een halve eeuw tot 2010 in bedrijf blijft.
 


Willem Cornelissen

1923     In Pannerden komt een eind aan het Openbaar Onderwijs door de stichting van een R.K. Bijzondere school voor jongens en meisjes. Het oude schoolgebouw wordt door de gemeente voor ongeveer 3.150 gulden (1.440 euro) verkocht aan de schutterij "Claudius Civilis".

 

Voor het houden van het schuttersfeest en diverse andere activiteiten beschikt het schuttersgilde, door de koop van de voormalige openbare school, over een schuttersgebouw in het hart van het dorp aan het Dorpsplein in Pannerden.

 

 

1923    Op 15 juni gaat het R.K. onderwijs in Pannerden van start in de nieuwe St. Aloysiusschool. Het eerste schoolhoofd wordt J.M. Linssen, die Pannerden al goed kent, omdat hij onderwijzer was aan de opgeheven plaatselijke openbare school.

1924     Het nieuw schuttersgebouw van schutterij "Claudius Civilis" wordt door pastoor Roelofs ingewijd.


Schuttersfeest Claudius Civilis in Pannerden in oktober 1926
Op deze afbeelding diverse leden van de familie Van Keulen-Jurrius, die tot 1927 in Pannerden wonen:
1 Theed (Theodorus Johannes Hendrikus) van Keulen (1905-1979) en zijn broer:
2 Harrie (Hendrikus Gerardus) van Keulen (1906 - 1986) en hun zus:
3 Mia (Maria Catharina) van Keulen (1907 - 1963) en hun vader:
4 Jan (Johannes Wilhelmus) van Keulen (1876 - 1952), over-overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen

1924    Op eerste Kerstdag overlijdt, na een kort ziekbed van enkele dagen, de Pannerdense pastoor Roelofs, vermaard om zijn indrukwekkende wekelijkse preken. Na een plechtige uitvaart op maandag 29 december, geleid door deken Reuvekamp uit Didam, wordt pastoor Roelofs bij de toren begraven. 

Pastorie in Pannerden ten tijde van pastoor Roelofs
Pastoor Roelofs heeft een bijzonder grote invloed op het doen en laten in Pannerden uitgeoefend gedurende de ongeveer 35 jaar (1889 -1924) dat hij pastoor in Pannerden is geweest.
Roelofs is pastoor in de periode waarin de elf kinderen uit het gezin van de familie van Keulen - Jurrius (over-overgrootouders van Sam, Simon en Sjef van Keulen) geboren worden. Zeer waarschijnlijk heeft pastoor Roelofs hen gedoopt.
 
 

 

1925    De Pannerdense pastoor Roelofs wordt opgevolgd door Johannes Brugman, die bijna 35 jaar pastoor in Pannerden zal blijven.

Martinuskerk in Pannerden, omstreeks 1928 met links overwegend de vrouwelijke (met hoeden) en rechts de mannelijke parochianen; tussen het altaar en de parochianen de communiebank.

Achter het altaar pastoor Brugman, veelal gekarakteriseerd als een beminnelijke, sober levende  plattelandspastoor met een rijk sociaal leven en grote invloed op de inwoners van Pannerden. Hij houdt niet van grote veranderingen want: "Wat vroeger goed was, is ook goed voor vandaag".

 

.
 

1925    Omstreeks deze tijd gaat de NV Lobitsche Auto-Dienst (L.A.D.) van start, die een autobusdienst onderhoudt tussen Lobith en Zevenaar. In latere jaren wordt ook Pannerden aangegaan en rijden L.A.D.-bussen naar Arnhem.


1925    Een legendarisch noodweer, bekend onder de naam stormramp (ook wel cycloon) van Borculo, dat in de vroege avond van maandag 10 augustus over Brabant, Liemers en Achterhoek naar Twente trekt, richt ook in Pannerden grote schade aan.




1925    In Pannerden wordt voor het eerst een bewaarschool gesticht.  Het gebeurt door R.K. kloosterzusters, die een zusterhuis annex bewaarschool openen.
 

1926    Watersnood in de Liemers als gevolg van een dijkdoorbraak op 5 januari in Pannerden.






 


  


  






De gearceerde gebieden staan in het voorjaar van 1926 onder water.

In Pannerden staat alleen de hogergelegen boerderij van "Van Keulen" niet onder water. Op bepaalde plaatsen bereikt het water een hoogte van meer dan drie meter.

 

 

Ook landelijk trekt de watersnood grote aandacht. Mariniers schieten de bevolking te hulp. Op 7 januari 1926 brengt koningin Wilhelmina een bezoek aan Pannerden om de situatie in ogenschouw te nemen. De bevolking van de Liemers is in het verleden vaak geconfronteerd met de gevolgen van hoog water. Andere hoogwaterjaren van de laatste 125 jaar zijn 1882, 1883, 1906, 1914, 1920, 1930, 1946, 1948, 1952, 1955, 1957, 1865, 1966, 1970 en 1995.



1927    In juni breekt op scheepswerf "De Hoop" te Pannerden een staking uit, die georganiseerd wordt door de Nederlandse R.K. Metaalbewerkersbond. De eis is erkenning van de vakorganisatie als vertegenwoordiger van de arbeiders bij de onderhandelingen over een loonsverhoging van vijf cent per uur. Na een wekendurende staking krijgt de arbeidersbond de verlangde erkenning maar niet de gewenste loonsverhoging.

1927    Scheepswerf "De Hoop" in Pannerden koopt de failliete scheepswerf van Bodewes te Tolkamer.


Motorlogger gebouwd op "de Hoop" in Pannerden (1913)

1927     Op donderdagavond 1 december treft het noodlot de familie W. Bonnes. Hun schip varend op de Rijn en geladen met turf kantelt en zinkt plotseling. Bij deze tragische gebeurtenis, die plaatsvindt ter hoogte van scheepswerf  "De Hoop" in Pannerden, verdrinken vier van de vijf opvarenden. Alleen schipper W. Bonnes kan worden gered. Mevrouw Bonnes-Zijlmaker en haar kinderen Brugt (6 jr), Trijntje (3 jr) en Anna (1 jr), die zich tijdens het ongeval in de kajuit bevinden, komen om het leven.

 

1928    Het Pannerdense schuttersgilde Claudius Civilis viert haar 75-jarig bestaan.

 


          Claudius Civilis in 1928 tijdens het schutterskoningschap van Jan Rutjes
                                   (lokatie achter de dijk ter hoogte van fam.Meurs)

1928     Op woensdag 8 augustus sterft in Pannerden jhr. F. (Frans) L.M. van Nispen tot Pannerden. Hij was vanaf 1905 tot zijn dood burgemeester van Pannerden. Tevens was hij lid van het polderbestuur van het district Herwen, Aerdt en Pannerden. Hij wordt als burgemeester opgevolgd door Mr. J.W. Peek uit Culemborg.

 

1928    Mr. Johannes W. Peek uit Culemborg wordt op 6 oktober benoemd tot burgemeester van Pannerden.  Hij blijft dat tot 1 november 1933 wanneer hij wordt benoemd tot burgemeester van Alkemade. Hij wordt in Pannerden opgevolgd door jhr. dr. Otto F.A.H. van Nispen tot Pannerden.

 


Jan Peek trouwt in 1930 met Hendrika Linthorst (foto bij het verlaten van de kerk). Het paar gaat wonen aan het Pannerdense Dorpsplein, waar twee gemeentewoningen onder een kap worden verbouwd tot burgemeesterswoning.

1929    Een van de zwaarste winters van de 20e eeuw; de hevige koude duurt van januari tot half maart. Er zijn vele meldingen van afgevroren oren en ledematen. Op 11 februari vriest in Steenderen een melkrijder, tijdens zijn dagelijkse rit op zijn wagen, dood. De problemen zijn overal groot, ook al door de veelal eenvoudige niet geisoleerde huizen, waardoor de snijdende vrieswind naar binnen waait.

   

Een beeld van de dichtgevroren Rijn bij Pannerden in 1929. Ook met auto's wordt over de Rijn gereden.

1929    Op 9 september wordt het nieuwe gemeentehuis van Pannerden door de Commissaris der Koningin S. baron van Heemstra feestelijk in gebruik gesteld. Voordien was het gemeentehuis gevestigd in de voormalige kostschool van A.J. Deenen, die sedert 1879 was ingericht als "onderwijzerswoning annex raadhuis".

1929    Op het terrein van het ziekenhuis in Zevenaar wordt het Maria paviljoen in gebruik genomen. Het is bestemd voor de verpleging van patienten met een besmettelijke ziekte afkomstig uit de gemeenten: Zevenaar, Duiven, Westervoort, Herwen en Aerdt en Pannerden. Hiermee geven deze gemeenten uitvoering aan de in 1928 van kracht geworden Wet op de Besmettelijke Ziekten waarin geregeld is dat alle gemeenten, alleen dan wel in samenwerking, dienen te beschikken over een barak voor de verpleging van besmettelijke zieken.


Voor het Maria paviljoen in Zevenaar bestaat gedurende de eerste jaren na de opening grote landelijke belangstelling omdat het als model dient voor nieuw te bouwen inrichtingen. Het Maria paviljoen is de eerste inrichting in Nederland waar het boxensysteem bij het verplegen van volwassen lijders aan besmettelijke ziekten consequent is doorgevoerd. 


Afb.: Kort na de opening in 1929 brengt onder meer minister Verschuur van Volksgezondheid (rechts) een bezoek aan het paviljoen. Links van de minister: dr. J.G.A. Honig jr, geneeskundig directeur van het ziekenhuis. 

1929    De positieve ontwikkelingen van de jaren twintig worden bijzonder wreed verstoord door de beurskrach op 29 oktober; het begin van een wereldwijde crisis, die zijn weerga niet kent.  

1930    Pannerden telt 1.550 inwoners waarvan 1.534 rooms-katholiek.

 


                           Dorpsplein in Pannerden in de dertiger jaren

 

1931      Als gevolg van de economische crisis wordt scheepswerf "De Hoop" te Pannerden stilgelegd. Op 15 september wordt het laatste schip te water gelaten.

 


Scheepswerf  "De Hoop" in Pannerden in 1914 

 

1932    De in de Liemers immens populaire Zevenaarse arts Jan G. A. Honig (1872 - 1958) wordt voorzitter van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering van de Geneeskunst (KNMG).

 

 


De immense populariteit van dr. Jan Honig blijkt ondermeer uit een bericht in een regionale krant uit 1906, waarin wordt vermeld dat Honig en zijn echtgenote, terugkomend van een huwelijksreis van drie weken, op het Zevenaarse station(splein) worden verwelkomd door "schutterijen uit Babberich, Grieth en Ooy, drie muziekcorpsen, een stoet ruiters alsmede een mensenmenigte van zeker 5.000 tot 6.000 personen" (In 1906 bedraagt het inwoneraantal van de volledige gemeente Zevenaar ongeveer 5.000) 

1933     Op 1 december wordt jhr. dr. Otto F.A.H. van Nispen tot Pannerden, zoon van een vroegere burgemeester Frans van Nispen burgemeester. De 26 jarige Otto van Nispen zal slechts kort burgemeester in Pannerden blijven. Reeds in 1937 wordt hij benoemd tot burgemeester van Hillegom en in 1964 zal hij Commissaris van de Koningin in Overijssel worden. 

Huize 't Hoek in Zevenaar, het stamhuis van de familie Van Nispen tot Pannerden, waarin onder meer de grootouders van Otto van Nispen hebben gewoond.
Huize 't Hoek staat tot 3 april 1945 in Zevenaar op de hoek Arnhemseweg - Grietsestraat. In de vroege ochtend van de laatste oorlogsdag in Zevenaar, 3 april 1945, wordt dit markante pand evenals andere nabijgelegen panden door de terugtrekkende Duitsers op zinloze wijze volledig verwoest. Waar eens dit pand stond bevindt zich momenteel het Zevenaarse Raadhuisplein.

1934     Op zaterdag 6 januari vindt op de veerpont van Pannerden naar Doornenburg een tragisch ongeval plaats. Een personenauto met twee inzittenden, vader en zoon (27 jr) Mom, rijdt te vroeg van de pont en komt in het water terecht. De beide inzittenden kunnen niet gered worden en verdrinken.

1934    In maart koopt Eiso Wortelboer de N.V. Scheepswerf "De Hoop" met werven te Pannerden en Tolkamer van de familie Berninghaus voor een onmiddellijk te betalen bedrag van 30.000 Reichsmark en 70.000 gulden in termijnen.

 


Eiso Wortelboer omstreeks 1965


1935
     Er bestaan gevorderde plannen om het Twente-Rijnkanaal door de Liemers te leiden.

Realisatie van het Twente-Rijnkanaal door de Liemers kan de lokale industrie een impuls geven. Het kanaal (zie plantekening) moet lopen ten zuiden van Wehl, Didam en Zevenaar. Het plan is nooit gerealiseerd wellicht mede door de naderende Tweede Wereldoorlog.

Ongeveer zeventig jaar later zal een in economisch opzicht uiterst omstreden plan "de Betuwelijn" wel  gerealiseerd worden en de westelijke zijde van de Liemers splijten.

 


1936
     Op dinsdagochtend 13 oktober breekt brand uit in de graanmolen van Ed. Pijnappel in Pannerden. De oorzaak is vermoedelijk het warm lopen van de assen. Het vuur grijpt razendsnel om zich heen mede omdat de vlammende wieken ronddraaien totdat ze met een donderend geraas naar beneden storten. De molen brandt tot de grond toe af. De brandweer slaagt er wel in om het aangrenzende woonhuis te behouden.

1937     Op zaterdag 3 juli wordt Gellius Cremers feestelijk ingehaald en geinstalleerd als nieuwe burgemeester van Pannerden, als opvolger van Otto van Nispen. Hij zal burgemeester blijven, ook gedurende de moeilijke oorlogsjaren, tot zijn plotselinge dood in 1946. Algemeen worden vooral zijn inzet, menselijkheid en verantwoordelijkheidsbesef voor zijn Pannerdense bevolking geroemd.

Burgemeester Cremers en zijn verloofde (latere echtgenote) Willy van Nispen tot Pannerden op 3 juli bij hun feestelijk intocht in Pannerden


1938
      Op maandag 31 januari wordt prinses Beatrix geboren.

    Ruim een week na de geboorte van de kroonprinses wordt op 11 februari deze voor die tijd karakteristieke opname gemaakt in Pannerden

1938    De legendarische priester-redenaar Henri de Greeve SJ (1892 - 1974) richt de "Bond zonder Naam" op om de naastenliefde te bevorderen. Voor zijn wekelijkse radio-uitzending het Lichtbaken op zaterdagavond, blijven veel katholieken ook in Pannerden graag thuis.

1939     De snel toenemende internationale spanningen zijn op 29 augustus voor de Nederlandse regering aanleiding om een algemene mobilisatie af te kondigen. 

1940    De winter 1939 / 1940 behoort tot de vier koudste winters van de 20 eeuw en veroorzaakt ook in Pannerden veel overlast.


Dichtgevroren Rijn in de winter van 1940
Op het ijs heeft de veerman met zand en as een pad aangelegd van Pannerden naar Millingen. De toegang bedraagt 10 cent.

 

1940    In de maanden voor mei wordt steeds duidelijker dat de oorlog aanstaande is. Op Goede Vrijdag 22 maart 1940 vindt niet ver van Pannerden op zeer grote hoogte een luchtgevecht plaats. Een Spitfire van de Britse Royal Air Force, die op de terugweg is van een fotoverkenningsvlucht boven het Duitse Ruhrgebied, wordt door een Duits vliegtuig onderschept en komt om 12.41 uur neer bij de kruising van de Herwensedijk met de Polderdijk tussen Herwen en Lobith. De piloot Claude Wheatley komt hierbij om het leven. Zijn parachute heeft zich niet geopend. Hij stort ter aarde aan de Duitse zijde van de Rijn, in de weide van Gottfried Derksen bij Duffelward en wordt door de Duitsers nog dezelfde dag met militaire eer begraven.


Omstanders aanschouwen op 22 maart 1940 de resten van de neergestorte Spitfire
Collectie Sander Woonings, Arga (Aircraft Research Group Achterhoek)

1940    In de  vroege ochtend van de tiende mei trekken Duitse gemotoriseerde troepen via de Spijkse Dijk en de Eltenseweg het Gelders Eiland binnen, waarbij het in Tolkamer tot een kort maar hevig gevecht met daar gelegen Nederlandse politietroepen komt. Via de Herwense- en Aerdtsedijk trekken de Duitsers in de richting van Pannerden, waarbij ze buiten het zicht en de vuurkracht van fort Pannerden blijven. Nadat de Duitsers bij Angeren de Rijn zijn overgestoken, is het fort ingesloten. Fortcommandant Westerveld capituleert in de avond van 11 mei.

In de vroege ochtend van 10 mei valt het eerste dodelijke slachtoffer aan Nederlandse zijde bij de strijd om het Gelders Eiland. Het is Eduard Lucassen (39 jaar), die door Duits vuur dodelijk in de hartstreek wordt getroffen, nadat hij Nederlandse soldaten op hun verzoek bij Pannerden over de rivier heeft gezet. Deze tragische gebeurtenis vindt plaats twee dagen nadat de uit Doesburg afkomstige Lucassen in het huwelijk is getreden. Zijn lichaam kan  pas na de capitulatie van Fort Pannerden op 12 mei worden geborgen.      
 


Ed Lucassen (1900 - 1940)

 

1940     Bij gevechten in de Gelderse vallei sneuvelt op 12 mei soldaat Wim Hubbers wonend op de Pannerdense Kijfwaard, op 21-jarige leeftijd. Zijn lichaam wordt op 15 mei gevonden en in Putten begraven. Op 7 december 1940 wordt hij overeenkomstig de wens van zijn familie in Pannerden herbegraven. Op 17 mei 1976 zal zijn stoffelijk overschot voor de derde keer worden begraven; dit maal op het militaire ereveld op de Grebbeberg.
Op 13 mei sneuvelt bij de gevechten om de Grebbeberg soldaat Evert Spronk, van Pannerdense oorsprong, op 32 jarige leeftijd. Ernstig gewond raken tijdens de gevechten om de Grebbeberg twee Pannerdense jongens; het zijn Theo Terhaerdt en Bernd Sommers.


    Monument met namen gesneuvelde soldaten (erekerkhof Rhenen, 2011)

1941   Op 13 januari richt kardinaal De Jong zich in een schrijven tot de Nederlandse katholieken. Met nadruk verklaart hij dat zij geen lid mogen zijn van de N.S.B. Ook is het hen niet toegestaan openlijk te sympathiseren met deze partij. Het N.S.B.-lidmaatschap wordt dus expliciet verboden. Een buitengewoon dappere taal in oorlogstijd. Voor de overwegend katholieke bevolking van Pannerden is dit een extra argument verre te blijven van de N.S.B.

1941    Tijdens de overtocht op de veerpont naar Doornenburg vindt op maandag 7 april een ernstig ongeluk plaats, waarbij een Duits militair voertuig te water raakt en twee Duitse soldaten dodelijk verongelukken. Later blijkt dat het ongeval niet het gevolg is van sabotage, maar van het niet op de handrem zetten van het voertuig.

1941     In het tijdschrift "Geldersch Panorama" van donderdag 16 oktober wordt een artikel met diverse foto's gewijd aan het dorp Pannerden. Ondanks de oorlog lijkt het leven "alledaags" te zijn.

   

1942    Ook in Pannerden gaan de mensen in de eerste maanden van 1942 gebukt onder barre winterse omstandigheden in de koudste winter sedert 1789. De periode 18-27 januari 1942 is de koudste periode van tien dagen in de 20e eeuw. In de nacht van 26 op 27 januari worden minima gemeten van ongeveer -25 graden C. Mensen doen er alles aan om de kachels brandend te houden. De koude blijft tot in de derde week van maart.

1942    De eerste oorlogsjaren verlopen voor Pannerden relatief rustig. Dit zal zo blijven tot september 1944, wanneer Pannerden plotseling nog de enige verbinding vormt tussen de Betuwe en Duitsland.

1943    In februari duikt in Zevenaar het Joodse echtpaar Rosenberg met hun dochtertje onder bij de familie Heister in de Zevenaarse Weverstraat. Het zal ruim twee jaar duren alvorens de familie Rosenberg zich op 3 april 1945 weer vrij op straat kan bewegen. Gedurende de onderduiktijd worden ze in belangrijke mate van etenswaren voorzien door Herman Wezendonk uit Pannerden.

1943    De Duitse soldaat Frans Gruenenberg uit Pannerden, sneuvelt op 20 maart in Rusland (omgeving van Demidow). Zowel Gruenenberg als de in 1940 gesneuvelde Wim Hubbers zijn slachtoffer van dezelfde oorlog en inwoner van het dorp Pannerden.

Frans Gruenberg en zijn vrouw Bernardina Hendriks met hun zoontje (omstreeks 1940)
Het enige waarin Frans Gruenenberg verschilt van zijn dorpsgenoten is, dat hij een Duits paspoort heeft en daarom in Duitse militaire dienst moet. Frans sneuvelt op 20 maart 1943 in Rusland en wordt in de omgeving van Demidow op een soldatenkerkhof begraven. Op 2 juni 1945 vindt in de R.K. Kerk in Pannerden een herdenkingsdienst voor hem plaats.

Zijn broer Willem Gruenenberg moet ook soldaat worden in het Duitse leger. Het lukt hem echter te deserteren en onder te duiken in Pannerden (o.a. op de Kiefwaard).


1944
    Op zondag 19 maart wordt de 21-jarige Pannerdense schippersknecht Stef van Poorten werkzaam op een schip van de firma Van Bon uit Millingen door mitrailleurvuur uit geallieerde vliegtuigen dodelijk getroffen. Op het moment van het tragische incident vaart het schip, dat stenen vervoert, op het Twente-Rijnkanaal ter hoogte van Lochem. 

1944    Op woensdagavond 3 mei vindt omstreeks 18.00 uur een tragisch ongeluk plaats op het overzetbootje tussen Pannerden en Millingen waarbij zes van de zeven opvarenden verdrinken. Hun  bootje kantelt op een onrustig water. Alleen de heer J. Roos (50 jr) uit Lobith slaagt er in zichzelf drijvende te houden en wordt na een half uur gered. De overige inzittenden waaronder de 71 jarige veerman Eerden en zijn zoon verdwijnen in de golven en verdrinken. De slachtoffers zijn afkomstig uit Pannerden, Herwen en  Aerdt.

1944     Op dinsdag 19 september vestigt generaal Harmel het hoofdkwartier van de 10de SS Panzerdivisie in Pannerden. Van hieruit wil hij de gevechten in de Over-Betuwe leiden. Op vrijdagavond 22 september vallen de eerste granaten in Pannerden. In de nacht van zaterdag 23 op zondag 24 september ligt Pannerden onder zwaar artillerievuur. De geallieerden willen een overtocht van Duitse soldaten over het Pannerdens kanaal naar de Betuwe verhinderen. Op 24 september komt het bevel dat de bevolking moet evacueren. Pas half december zullen (vrijwel) alle bewoners zijn vertrokken en is het dorp een compleet oorlogsgebied.
De plaatselijke Aloysiusschool wordt gebruikt als noodhospitaal voor de gewonden bij de gevechten in de Oost-Betuwe. Tussen eind september 1944 en 15 januari 1945 worden 17 gesneuvelde Duitse soldaten op het kerkhof bij de Pannerdense kerk begraven. In 1953 zullen deze soldaten worden herbegraven op het Duitse oorlogskerkhof in het Limburgse Ysselstein.


Dat het vanaf eind september 1944 buitengewoon gevaarlijk is in Pannerden, blijkt  uit de vele doden en gewonden.

Onder de doden in Pannerden Toon Jansen; Arnold Benning en Job Groenen,  die respectievelijk op 14 oktober, 4 december en 13 december dodelijk worden getroffen door geallieerd vuur. 

V.l.n.r: Toon Jansen, Arnold Benning en Job Groenen
 

 

 

 

1944     Op dinsdag 17 oktober wordt de in 1878 gebouwde Martinitoren in Pannerden door de Duitse bezetter schaamteloos opgeblazen. Pas in 1948 zal een begin gemaakt worden met het herstel van kerk en toren. Een echte torenspits zal Pannerden echter niet meer terugkrijgen.


  De ernstig beschadigde Martinuskerk in 1945 

 

 

  



















 

1945    Op zaterdagmiddag 31 maart wordt de negenjarige Everhard (Eeffie) Rutten uit Pannerden in Zeddam, waar hij geevacueerd is,  dodelijk getroffen door granaatvuur. Het tragische incident vindt plaats luttele uren voor de bevrijding van Zeddam.

 

 


Eeffie Rutten


1945
    Op dinsdag 3 april verlaten de Duitsers in een snelle run Westervoort, Duiven, Didam, Huissen, Zevenaar en Pannerden waarmee een eind komt aan de Tweede Wereldoorlog, een periode met veel menselijk leed, grote materiele schade en alleen verliezers.



Bevrijdingsfeest in Pannerden van augustus 1945
 Op de achtergrond het zwaar beschadigde gemeentehuis en het schuttersgebouw.

1945      Hoewel de oorlog na 3 april voorbij is, vallen er overal op het Gelders Eiland nog doden en gewonden door de vele achtergebleven granaten, mijnen en boobytraps, zoals op 18 juni wanneer om 3 uur 's middags op de Berghoofdseweg in Pannerden een Engelse militaire truck beladen met geruimde antitankmijnen explodeert. Bij deze tragische gebeurtenis komen vijf mensen om het leven komen. Het zijn twee Engelse militairen: De chauffeur John Rowett (37 jaar) en George Brazneill (24 jaar), alsmede drie meeliftende jongens te weten Stan Dietz (13 jaar), Theo Elfering (14 jaar) en Kees Cretier (16 jaar). Naar aanleiding hiervan besluit de Engelse commandant om de ruiming van mijnen voortaan te laten verrichten door Duitse krijgsgevangenen.  

Het ruimen van mijnen door Engelse soldaten in Tolkamer in april 1945
Na 18 juni, de dag waarop vijf personen in Pannerden dodelijk verongelukken, worden voor dit soort werkzaamheden op het Gelders Eiland vooral Duitse krijgsgevangenen ingezet, hetgeen de zorgvuldigheid niet ten goede zal komen.

 

1945    Dat de inwoners van Pannerden direct na de oorlog proberen de draad weer op te pakken, blijkt uit het feit dat reeds op zondag 10 juni 1945 een nieuwe voetbalvereniging wordt opgericht. Het is in feite de start van voetbalvereniging RKPSC (Rooms Katholieke Pannerdense Sport Club). Aanvankelijk was het de bedoeling de club de naam PSV (Pannerdense Sport Vereniging) te geven maar de naam PSV was al vergeven.
De nieuwe club komt in de plaats van twee voetbalclubs, die Pannerden in de vooroorlogse periode heeft gekend, te weten Juliana en Snip. In de ene club speelden vooral jongens van de Kijfwaard en in de andere van de Pannerdense Waard. Bij de Kijfwaard waren het vooral de Sommersen (Bernt, Lou, Thee, Fons en Gert), de Gerritsens (Thies, Piet en Laatje) en de Wezendonken (Dei, Herman en Ef). Bij de Pannerdense Waard waren het vooral de Vremannen (Piet, Thee, Harrie en Gert) en de Joostens .

 

1945     Zeker wanneer gelet wordt op de immense schade, die veel Liemerse gemeenten geleden hebben door oorlogsgeweld en vernielzucht van Duitse soldaten, blijft de hulp aan deze gemeenten waaronder Pannerden achter. De gemeentebesturen van Zevenaar, Westervoort, Duiven en Pannerden richten daarom in juli de stichting "De Lijmers" op, waarin ze de krachten bundelen ten einde hun belangen bij overheid en hulpinstanties kracht bij te zetten.   

De oorlogsschade in de kleine gemeente Pannerden is, zo blijkt wanneer de inwoners omstreeks medio april 1945 in hun dorp terugkeren, enorm. Overal bevindt zich  oorlogstuig en bij elkaar zijn veel meer dan honderd objecten (boerderijen, winkels, woningen, kerk, klooster, steenfabrieken, gemeentehuis, schuttersgebouw en dijkmagazijn) geheel verwoest of zwaar beschadigd. Daarnaast hebben veel schippers, die hun ligplaats in Pannerden hebben, hun schip verloren.

Het Maria Magdalena Gesticht in Pannerden (april 1945) 

 

1946    Op maandagochtend 9 september vindt op de weg van Babberich naar Herwen en Aerdt ter hoogte van de brug over de Oude Rijn een dodelijk ongeval plaats. Een jeep, bestuurd door de heer Rutten uit Pannerden, raakt in een slip en slaat over de kop. De inzittende mejuffrouw M. Venneman uit Zeddam is op slag dood, haar verloofde de heer H. Brokhuis, onderwijzer aan de R.K. school in Kilder wordt zwaar gewond naar het ziekenhuis in Zevenaar vervoerd. De chauffeur, alsmede zijn vader, komen met de schrik vrij.

1947    Uit het landbouwkundig rapport over de Liemers blijkt dat de gemiddelde grootte van een boerenbedrijf in Angerlo 14 ha., in Didam 7 ha., in Duiven 12 ha., in Herwen en Aerdt 15 ha., in  Pannerden 16 ha., in Wehl 7 ha., in Westervoort 9 ha. en in Zevenaar 8 ha. bedraagt.

1947    Op 24 april overlijdt op 51-jarige leeftijd burgemeester Gellius Cremers. Hij wordt als burgemeester van Pannerden opgevolgd door Johannes Daalderop, die tevens burgemeester van Herwen en Aerdt is.   


G.G.L.M. Cremers (1896-1947)
burgemeester van Pannerden van 1937 tot 1947

 

1948    Voorafgaande aan het bezoek dat prins Bernhard (echtgenoot van prinses Juliana) in juni aan het Gelders Eiland brengt stuurt de Pannerdense gemeenteraad een rekwest in verband met de voorgenomen samenvoeging van Pannerden met de gemeente Herwen en Aerdt.  De Raad schrijft verwijzend naar de watersnoodramp in 1926 en de oorlogsramp in 1944/1945 "dat een nieuwe ramp, die voor de gemeente Pannerden alle vorige zal overtreffen, voor aller ogen komt opdagen: de voorgenomen opheffing van de gemeente Pannerden en de samenvoeging met de gemeente Herwen en Aerdt". De Raad verzoekt de prins "bij uw Gemalin, de toekomstige koningin der Nederlanden en de betreffende organisaties uw invloed te doen gelden teneinde deze catastrofe van de gemeente af te wenden".

 

 


Prins Bernhard (1960)
wordt gevraagd "catastrofe" voor Pannerden af te wenden

1948    Het bezoek dat prins Bernhard, echtgenoot van de aanstaande koningin Juliana op 8 juni aan het Gelders Eiland brengt, wordt ook door de inwoners van Pannerden als buitengewoon teleurstellend ervaren. Een correspondent schrijft over dit bezoek: "We hadden ons dit bezoek anders voorgesteld. Met een flinke vaart ging het over de dijk van de Aerdtse brug naar Lobith en dito weer naar Pannerden. Het was nog erger alsof hij (prins Bernhard) naar het hooi moest".

1949    De ongeveer 25 militairen uit Pannerden, die uitgezonden zijn naar Indie, keren allen behouden terug. Gedurende de strijd voor "Orde en Vrede" in deze Nederlandse kolonie, die in 1949 onafhankelijk wordt, sneuvelen in de periode 1945 - 1949 ongeveer 2.400 soldaten, meer dan in de meidagen van 1940.  

1950    Op 9 januari viert Pannerden het vijftigjarig priesterjubileum van pastoor Brugman.
 


Pannerden met op de achtergrond de R.K. Kerk
(Ad Dekkers, 1955, Liemers Museum)

 

1952    In de tweede helft van de twintigste eeuw verandert er ook in Pannerden op boerenbedrijven veel. In snel tempo worden landarbeiders, boerenknechten en trekdieren vervangen door machines. Het trekpaard verdwijnt uit het straatbeeld. Veel werk gaat verricht worden door loonbedrijven.

 


Het maaien van rogge in de Liemers (1936)

 

1951    In 1951 wordt in Pannerden de eerste paal geslagen voor een brug tussen Rijndijk en Veerdam om bij hoog water het wassende water beheersbaar te houden. De brug is in deze tijd uniek in haar soort omdat het de eerste spanbrug van beton in Nederland is.

1951   Bij de R.K. Martinuskerk in Pannerden wordt een monument onthuld ter nagedachtenis aan de Pannerdense burgers en soldaten, die in de periode 1940 - 1945 door oorlogshandelingen zijn omgekomen.

De omgekomen burgers zijn: A. Benning, J. Groenen, F. Grunenberg, W. Hubbers, A. Jansen, J. Jeurissen, L. Jeurissen, J. Kamps, Th. Lubbers, St. van Poorten, E. Rutten en Th. Wezendonk. Op de gedenksteen staat zowel de naam van de Nederlandse soldaat Wim Hubbers, die in mei 1940 sneuvelt, als die van de Duitse soldaat Frans Grunenberg, die in 1943 in Rusland het leven verliest. Beiden zijn als dienstplichtig soldaat slachtoffer geworden van dezelfde oorlog en inwoner van het dorp Pannerden.

Het jongste oorlogsslachtoffer uit Pannerden is Everhard (Eeffie) Rutten, die tijdens de evacuatie op negenjarige leeftijd om het leven komt.
Eeffie wordt op 31 maart 1945, minder dan een dag voor de bevrijding om 14.30 uur, het slachtoffer van granaatvuur in de buurtschap Vinkwijk bij Zeddam. Hij wordt in Zeddam begraven en later in Pannerden herbegraven.

 

1952    Op zondagmiddag 5 oktober vindt op de veerpont Doornenburg - Pannerden een tragisch ongeluk plaats waarbij vijf mensen verdrinken. De auto, waarin zij zich bevinden, schiet van de veerpont waarna de auto door de snelle stroom wegdrijft om vervolgens in de diepte van de rivier te verdwijnen. Ondanks moedige reddingspogingen van onder meer de veerknecht lukt het niet de inzittenden te redden. De slachtoffers zijn de jonge echtparen Wempe en Best alsmede de ongehuwde heer Gortzak. Het is het trieste einde van een uitstapje naar Elten.  

1953    In Pannerden komt de nieuwe brug gereed, die is gebouwd tussen Rijndijk en Veerdam om het van Duitsland komende wassende water beheersbaar te houden. De brug is in deze tijd uniek in haar soort omdat het de eerste spanbrug van beton in Nederland is. Aan de werkzaamheden, die zijn verricht door de Hollandse Beton Maatschappij (H.B.M.) uit Rotterdam hebben uit Pannerden onder meer deelgenomen Mart Jansen (14 jaar) en Gerrit Weezendonk (22 jaar).

 

1953    In Pannerden wordt een begin gemaakt met de aanleg van een waterleidingstelsel.


Het aanleggen van de eerste buis van het  waterleidingstelsel in Pannerden in 1953 door waarnemend burgemeester J. N. M. Daalderop

 

1954    Begin juli vernielt een hevig onweer met intense hagelbuien de fruitoogst in zowel Pannerden als Aerdt. Twee jaar eerder, in 1952, was de fruitoogst op dezelfde plaatsen ook al zwaar beschadigd.

 

1954    De dorpskern van Pannerden wordt aangesloten op waterleiding. In Duiven krijgt men in  1952 water, in Spijk in 1953, in Angerlo in 1954, in Groessen in 1954, in Loo in 1954, in Wehl in 1958, in Aerdt in 1961 en in Herwen in 1961.


Impressie van Pannerden (Ad Dekkers, 1955, Liemers Museum)

 


1954    De stoffelijke resten van zeventien in de oorlog gesneuvelde Duitse soldaten, die begraven zijn bij de Pannerdense kerk, worden overgebracht naar het Duitse soldatenkerkhof Ysselsteyn bij Venray.

 

1957    De gemotoriseerde gierpont "Willem", die vanaf 1923 heeft gevaren tussen Doornenburg en Pannerden wordt vervangen door een "tweede Willem", die langer dan een halve eeuw tot 2010 dienst blijft doen.

1959    Met ingang van de zomerdienstregeling krijgt  Pannerden een busverbinding met andere plaatsen in de Liemers.


 

1959    Op zaterdag 15 augustus viert de Pannerdense pastoor Brugman zijn 60-jarig priesterfeest. Korte tijd later vertrekt hij met emeritaat naar Elten, waar hij op 7 december 1961 overlijdt. Hij kan gezien worden als de laatste pastoor uit het rijke roomse leven in Pannerden. Na hem hebben zijn opvolgers nimmer meer zo'n grote invloed gehad op het dagelijkse leven van de inwoners van Pannerden. Brugman is bijna 35 jaar pastoor in Pannerden geweest.
 

Op deze afbeelding staat pastoor Brugman voor de pastorie begin januari 1926 tijdens de grote overstroming. Ruim 33 jaar later zal hij op 15 augustus 1959, aan het eind van zijn leven, het 60-jarig priesterfeest vieren.

 

1960    Op vrijdag 7 oktober vindt bij Emmerich een van de grootste scheepvaartongelukken op de Rijn uit de geschiedenis plaats. De Deense veerpont "Tina Scarlett", die stroomafwaarts in de richting Pannerden gesleept wordt, botst op de stroomopwaarts varende en met 1150 ton gasolie beladen tanker "Diamant". In korte tijd staat de Rijn over een lengte van 300 m in vuur en vlam. Elf schepen in brand, twee doden, 22 zwaargewonden en een miljoenenschade zijn het gevolg. Een ramp van nog grotere omvang wordt voorkomen door moedig optreden van schippers. De gevolgen van de scheepramp zouden niet te overzien zijn geweest als de op enige honderden meters afstand van de ramp gelegen Emilia, beladen met granaten voor het Amerikaanse leger, ook vlam zou hebben gevat. 

 


 Rhein in Flammen
bizar gebeuren op 7 oktober 1960

 

1960     Staatsbosbeheer koopt het kabelpontje over de Oude Rijn, het Berghoofdse veer, van de familie Bouwman. Vervolgens pacht Bouwman de veerpont tot dat op 28 oktober 1972 een brug het trekpontje overbodig maakt.
 

.
Het kabelpontje tussen Pannerden en Oud-Zevenaar is in 1972 het laatste in Nederland dat nog met de hand over het water wordt getrokken

 

 

1961     In Elten overlijdt op 7 december Johannes Brugman (1874 - 1961), die in de periode 1925 tot 1959 pastoor is geweest in Pannerden.

 

 


Pastoor Brugman, kort voor zijn overlijden

 

1962    Theodorus Scholten sedert 1959 R.K. pastoor in Pannerden vetrekt naar het Overijsselse dorp Lettele. Hij wordt als pastoor in Pannerden opgevolgd door de ambitieuze Matteus Paanakker, die grootse bouwplannen ontwikkelt voor zowel een nieuwe pastorie als een nieuwe kerk. Twee jaar later in 1964 overlijdt pastoor Paanakker echter volledig onverwacht. Bij zijn dood is de nieuwe pastorie in aanbouw. De plannen voor een nieuwe kerk in Pannerden worden in de ijskast gezet en in latere jaren niet meer gerealiseerd.

 

1963    Ad(rianus) Havermans wordt burgemeester van Pannerden. Hij zal dit gedurende een periode van zes jaar blijven. In latere jaren zal Havermans burgemeester worden van achtereenvolgens Druten, Doetinchem en 's Gravenhage.
 


Schuttersfeest in Pannerden (1963)
Derde van links: A. Havermans, burgemeester

 

1963    Op donderdag 14 maart 1963 overlijdt Henricus A.J. Smals. 
De op vrijdag 15 oktober 1886 in Pannerden geboren Henricus Smals is op 15 augustus 1911, in deze tijd de feestdag van Maria Hemelvaart, tot priester gewijd. Daarna wordt hij achtereenvolgens kapelaan in Vasse en Mander, Denekamp en Laren. In 1929 wordt hij pastoor te Harreveld en vanaf 28 januari 1944 tot zijn dood pastoor in Wehl. Pastoor Smals heeft zijn priesterschap altijd in grote blijmoedigheid beleefd.

 

1964    Volledig onverwacht overlijdt de Pannerdense pastoor Paasakker. Bij zijn dood is de nieuwe pastorie in aanbouw. De gevorderde plannen om de oude kerk af te breken en een nieuwe grotere te bouwen worden uitgesteld. Van uitstel zou later afstel komen. Mattheus Paasakker wordt opgevolgd door pastoor F.Th. Effing.

 

1964   De ontdekking van het Groningse aardgas in Slochteren in 1959 heeft in de jaren zestig ook ingrijpende gevolgen voor de energievoorziening in de Liemers, waardoor kolenkachels ook in Pannerden snel tot het verleden behoren.

 

Minister Andriessen brengt op 9 juli 1964 een werkbezoek aan het  Zevenaarse Broek (Zweekhorst), waar op dat moment een belangrijke aardgasleiding wordt aangelegd.


1965
    Op 20 juli, tijdens het pastoraat van pastoor F. Effing (1964-1987) wordt de nieuwe R.K. pastorie in
Pannerden door de Zevenaarse deken Frank ingewijd. Enkele jaren later, in 1968, wordt de oude pastorie gesloopt. Het plan om in Pannerden ook een nieuwe R.K. kerk te bouwen wordt verlaten en de daarvoor reeds aangekochte gronden worden verkocht.

 

1966    Medio december vinden dijkdoorbraken plaats waardoor de Knijfwaard en de Geitenwaard overstromen. Ook komen enkele tientallen woningen onder water te staan. Door het opkomende water worden uit een vuilnisbelt in Pannerden honderden ratten verdreven. Mannen en jongens proberen deze ratten met onder meer grepen te doden om te voorkomen dat ze huizen ingaan.

 

1967     In december wordt in Pannerden sportvereniging PaJoDoS (Pannerden Jong Door Sport) opgericht. Burgemeester Havermans belooft de oprichters een nieuwe sporthal te laten bouwen, indien zich voldoende sporters aanmelden.
 


De verkoop  van tegeltjes waarop het Berghoofdseveer ten behoeve van PaJoDoS wordt een groot succes.

1969    De Pannerdense burgemeester Havermans wordt opgevolgd door Nico(laas) Vlaar.


Pannerden omstreeks 1970 We zien onder meer: de R.K. kerk met er tegenover het gemeentehuis en het schuttersgebouw.

1971    In de vroege ochtend van woensdag 25 augustus 1971 raakt de 19-jarige A. Wezendonk uit Pannerden op de Brugweg in Herwen en Aerdt met het voorwiel van zijn bromfiets van de weg. Hij komt daarbij zo ongelukkig ten val dat hij zijn nek breekt en ter plaatse overlijdt.

1972    Het Berghoofdse veer, tussen Oud-Zevenaar en Pannerden, wordt na vele eeuwen, door de komst van een brug, overbodig. Het Berghoofdse veer is een van de laatste veren in Nederland, die met de hand over het water wordt getrokken. Het veer dankt haar naam aan de Heerlijkheid Bergh, omdat Pannerden tot het begin van de 19e eeuw een heerlijkheid van Bergh is.

 

Het Berghoofdse veer, tussen Zevenaar en Pannerden, heeft ongeveer driehonderd jaar gevaren: Van voor 1700 tot 1972. 

 

1977     Henricus Lichtenberg wordt burgemeester van Pannerden. Hij zal de allerlaatste eigen burgemeester zijn, die Pannerden heeft gehad.  

1978    In februari start het provinciaal bestuur van Gelderland een wettelijke procedure voor de samenvoeging van de gemeenten Herwen en Aerdt en Pannerden. Herwen en Aerdt bestaande uit de dorpen Aerdt, Herwen, Lobith, Spijk en Tolkamer heeft 7850 inwoners. Pannerden met de gehuchten De Kijfwaard, Lobberden en Pannerdensche Waard heeft 2200 inwoners.

1981    In mei schrijft de Pannerdense voetbalvereniging R.K.P.S.C. geschiedenis door naar de 2e klasse K.N.V.B. te promoveren nadat in Zevenaar in een beslissingsduel het Velpse V.V.O. met 2-0 is verslagen. 
In de wedstrijd tegen V.V.O. worden beide doelpunten gemaakt door Mart te Pest. Op bovenstaande afbeelding passeert hij de V.V.O-doelman voor de tweede keer.

 

1984    Op zondag 15 juli 1984 vieren Stef Hubers en Trui van Gellekom dat het die dag exact 60 jaar geleden is dat zij elkaar in Pannerden het jawoord gaven. 
             Diamanten paar Hubers-van Gellekom in 1984


 
Niet lang na hun diamanten feest overlijden Stef Hubers en Trui van Gellekom (Alg. Begraafplaats Pannerden)

1985    De tot 1 januari zelfstandige gemeente Pannerden wordt onderdeel van de nieuwe gemeente Rijnwaarden dat tevens de dorpen Aerdt, Herwen, Tolkamer, Lobith en Spijk omvat.

Het gemeentehuis van Pannerden in 1929
De nieuwe gemeente Rijnwaarden, ontstaan op 1 januari 1985, beslaat circa 4.500 hectare en telt ruim 11.000 inwoners waarvan er ongeveer 2.500 in Pannerden wonen.


1988    Op zaterdag 25 juni wordt het Nederlands voetbalelftal  Europees kampioen na een 2-0 overwinning op Rusland in het Olympiastadion in Munchen. De stemming in heel Nederland is uitgelaten. Ook in Pannerden heerst euforie met overal feestende mensen en toeterende auto's.

 


Uitgelaten sfeer in Amsterdam juni 1988

 

1989     Op 3 maart wordt Erwin Mulder in Pannerden geboren. Reeds op jonge leeftijd wordt bij R.K.P.C. zijn uitzonderlijk talent als voetbalkeeper ontdekt en op twaalfjarige leeftijd gaat hij naar Vitesse, waar hij drie seizoenen blijft. Vervolgens vertrekt hij naar het Rotterdamse Feijenoord, waar hij in 2010 vaste keeper van het eerste elftal wordt. Sedert 2015 is hij keeper bij de eredivisionist Heerenveen.
 

.
Erwin Mulder 
omstreeks 2010


1991  Op 30 juli zijn Louis (A.G.M.) van Keulen (geboren en getogen in Pannerden) en Mies (M.J.C.) Polman een halve eeuw getrouwd. Het gouden bruidspaar viert dit heugelijk gebeuren met (klein)kinderen, familie en bekenden in hun woonplaats Zevenaar.

 
Bruidspaar Van
Keulen-Polman
30-07-1941

 

1994    Piet van Oosterum (1914 - 2006) schildert het rivierlandschap bij Pannerden.
                        De Waal bij Pannerden (Piet van Oosterum)

1995    Begin februari bereikt het water in Rijn, Waal en IJssel recordstanden. Honderdduizenden inwoners in bedreigde gebieden, vooral in Gelderland, worden geevacueerd. In Ochten (Betuwe) kan een dijkdoorbraak met inzet van het leger op het nippertje voorkomen worden. In tegenstelling tot vroegere tijden loopt de Liemers dit maal geen gevaar.

 

Begin februari 1995 wordt de hoogste waterstand ooit in het Pannerdensch kanaal gemeten. De peilschaal bij Pannerden geeft een niveau aan van 14,75+ N.A.P.  Dat is meer dan 8 meter hoger dan de laagste waterstand ooit, die hier gemeten wordt in 2003.

 

 

1998     Op 5 maart wordt de vermaarde Pannerdense onderneming Hulo (Huet Los) failliet verklaard. Meer dan 35 jaar heeft dit bedrijf, waaraan de Gebroeders Van Huet aan de basis hebben gestaan, een vooraanstaande rol gespeeld in het transport van bakstenen van de fabrieksoven naar de steiger. In de bloeiperiode hebben er ruim 180 mensen gewerkt.
 


Advertentie HULO opleggers (jaren zeventig)


1999     Bij de herinrichting van het centrum van Pannerden wordt een deel van het oude kerkhof, grenzend aan het Dorpsplein, vervangen door een Franse tuin.
 

2000    Op maandag 12 juni 2000 wordt fort Pannerden gekraakt. De krakers proberen op deze wijze verder verval van het fort te voorkomen. Nadat het fort ruim 6 jaar is gekraakt, vindt in november 2006 ontruiming plaats door de Mobiele Eenheid met behulp van het Nederlandse leger. Enkele weken later wordt het fort echter opnieuw gekraakt. Korte tijd later op 14 december 2006 sluiten de krakers een overeenkomst waardoor zij formeel beheerders worden. Bij de aanvang van de renovatie van het fort begin november 2008 verlaten de krakers vrijwillig het fort.


Luchtfoto van Fort Pannerden

2001    Op 6 mei overlijdt in Zevenaar  Louis van Keulen (1912 - 2001), overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen, die gedurende zijn jongensjaren in Pannerden woonde.

Grafsteen van  Aloysius (Louis) Gerardus Maria van Keulen (1911 - 2001) en zijn echtgenote
Maria (Mies) Johanna Christina van Keulen-Polman (1913 - 2005) op de begraafplaats aan de Arnhemseweg in Zevenaar

Foto zomer 2008

"IN LIEFDE GEDENKEN WIJ"

2003    De Rijn bereikt eind september de laagste waterstand ooit gemeten. Het gemeten laagste waterpeil bedraagt 6,91 meter boven NAP, een stand waarbij nauwelijks scheepvaart mogelijk is. De gemeten laagste stand is 10 meter lager dan de hoogste stand ( in 1926) ooit gemeten.

2004     Op vrijdagmiddag 2 januari wordt de Liemers opgeschrikt door een lafhartige moord. De 56-jarige eigenaar van het eeuwenoude Montferland in Zeddam, Henk Zinger, wordt tijdens een brute overval door messteken gedood. De 33-jarige dader, afkomstig uit Havelte, wordt enige maanden later veroordeeld tot 7 jaar gevangenisstraf en tbs.

 

 


Hotel Montferland / Graaf van den Bergh in Zeddam (2012)

2007    Het Pannerdensch Kanaal bestaat 300 jaar. Het jubileum wordt gevierd met vele festiviteiten.

  Het Pannerdensch Kanaal
Tekening Jan de Beijer (omstreeks 1743)


2009    Op 1 januari gaan de R.K. parochies van Babberich, Herwen en Aerdt, Lobith, Oud-Zevenaar, Pannerden, Spijk en Zevenaar samen tot de nieuw gevormde Sint Willibrordusparochie.

Sint Willibrordus

Bij de verspreiding van het christelijk geloof spelen de uit Engeland afkomstige Willibrordus (658 - 739) en zijn uit Ierland afkomstige medewerker Werenfried (overleden op 14 augustus 760 in Westervoort) een belangrijke rol.
Werenfried krijgt de leiding over een gebied met Elst als centrum en Willibrordus neemt vanuit Emmerich de rest van de Liemers onder zijn hoede. Naar Willibrordus wordt in 2009 de nieuw gevormde parochie vernoemd van de voormalige parochies Babberich, Herwen en Aerdt, Lobith, Oud-Zevenaar, Pannerden, Spijk en Zevenaar. 

Willibrord sterft in 739 in het Luxemburgse Echternach. Al gauw na zijn dood wordt hij als heilige vereerd en zijn graf groeit uit tot pelgrimsplaats. Nu nog altijd tonen bedevaartgangers die in Echternach deelnemen aan de zogenaamde springprocessie hun trouw aan de patroonheilige. Het is een heel bijzondere processie omdat de deelnemers steeds drie stappen naar voren zetten en vervolgens twee naar achteren. Elk jaar vindt deze processie met vele deelnemers en bezoekers plaats op de dinsdag na Pinksteren ter nagedachtenis aan Willibrord.

 

 

 

 

2010     In oktober komt het vermaarde boek "Zoete Mond" uit van de schrijver Thomas Roseboom. De roman speelt zich af in de jaren zestig van de 20e eeuw in het fictieve plaatsje Angelen, gelegen aan de Rijn een paar kilometer ten westen van Tolkamer. Aan de overzijde van Angelen bevindt zich het Duitse plaatsje Bimmen en het Nederlandse Millingen. De dorpskern van Pannerden lijkt als twee druppels water op het dorp uit het boek. Een hoge dijk, waarachter het dorp schuilgaat: bakkerij Groenen, slagerij Reijmer, een school, een hotel, de kerk en de doodse stilte van een dag waarop de mannen op hun fiets naar hun werk op de scheepswerf of steenfabriek gaan en huisvrouwen de meubels in de was zetten. 

 


Aan het Pannerdens kanaal, dichtbij de kop van Pannerden, bevindt zich het landhuis dat een grote rol speelt in "Zoete Mond". 

 

 

2010     In december wordt tussen Pannerden en Doornenburg een nieuwe veerpont in gebruik genomen, die net als haar voorgangers de naam "Willem" krijgt. Het nieuwe schip, dat is gebouwd bij scheepswerf Vahali in Hulhuizen, is ontworpen door Harrie Brekelmans uit Beusichem. Als het nieuwe schip even lang vaart tussen Pannerden en Doornenburg als haar voorganger zal het pas in 2064 vervangen worden. Hoe zal Pannerden er dan uit zien?   

 


Nieuwe veerpont Willem 

 

2011    Op zaterdag 12 februari overlijdt op 26-jarige leeftijd Jasper W. van Keulen (1984 - 2011), zoon van de uit Zevenaar afkomstige Haagse huisarts Will van Keulen en zijn vrouw Willeke van Andel, ten gevolge van een noodlottig verkeersongeval in Milaan. Jasper is een uitzonderlijk talent: op 23 jarige leeftijd is hij arts waarna hij zich specialiseert tot vaatchirurg. In het kader van zijn aanstaande promotie vertoeft Jasper tijdelijk in het buitenland als het tragische ongeluk hem overkomt. Zijn gedrevenheid, gepaard met empathie, tomeloze energie en intelligentie hebben zijn leven gekenmerkt. Tegelijkertijd was hij bezig om in een welhaast logaritmische versnelling de wereld te verkennen. 
Jasper is de kleinzoon van Aloysius (Wiet / Louis) G. M. van Keulen (1912 - 2001), die gedurende zijn jeugd met zijn ouders, broers en zussen opgroeide op hun boerderij in Pannerden.


Jasper
* Den Haag, 2 april 1984
na een turbulent stralend leven overleden ten gevolge
van een noodlottig ongeval op 12 februari 2011 in Milaan


Jasper
kort voor zijn dood bij het beoefenen van zijn
geliefde sport in het universiteitselftal van Yale (USA)
Ook in sportief opzicht heeft Jasper gestraald.


2011     Op donderdagochtend 10 maart is de voltallige selectie van Feijenoord aanwezig in de H. Martinus parochiekerk in Pannerden bij de uitvaartplechtigheid ter nagedachtenis aan Theo Mulder, die enige dagen eerder op 56-jarige leeftijd is overleden als gevolg van een hartstilstand. Theo Mulder is de vader van Feijenoord-doelman Erwin Mulder.

 


Erwin Mulder 

2011    Op 21 april (Witte Donderdag) overlijdt in zijn woning in Zevenaar volkomen onverwacht de bekende streekhistoricus dr. Ben Janssen. Hij is van grote betekenis geweest voor de Liemers waarover hij tal van boeken heeft geschreven. Op 28 april vindt in de R.K. kerk van Lobith-Tolkamer, zijn geboorteplaats, de uitvaartdienst plaats.  

 


 Dr. Ben Janssen 
(1931 - 2011)

2011     Op zaterdag 3 september vindt de jaarlijkse Van Keulen-familiedag plaats. Het middag- en avondprogramma is dit keer in Pannerden en Millingen.

 


Met de veerpont "Heen en Weer" op de stralende zaterdag 3 september van Millingen naar Pannerden 

2012    Op vrijdag 17 februari is het precies honderd jaar geleden dat in Pannerden werd geboren Louis (A. G. M.) van Keulen (1912-2001), overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen. Het Pannerden van 2012 is onvergelijkbaar met het Pannerden van 1912 maar hoe zal het Pannerden van 2112 eruit zien? 

 


 Louis van Keulen (1932) 
(1912 - 2001)

Fotograaf: Massing (Emmerich)


2012    Op vrijdag 16 maart promoveert Jasper W. van Keulen (1984-2011) postuum tot doctor aan de Universiteit van Utrecht. Het is een waardering voor zijn wetenschappelijke prestaties. Jasper is een kleinzoon van de uit Pannerden afkomstige Louis (A.G.M.) van Keulen (1912-2001).  

 


 Jasper W. van Keulen 
(1984 - 2011)

 

2012    Eind maart  worden op de toegangswegen naar de Liemers, ook bij de veerpont in Pannerden, toeristische streekborden geplaatst. Op de borden zijn kenmerken van de Liemers te zien zoals: weids zicht, steenfabrieken in waterrijk landschap en wandel-, fiets- en watersportmogelijkheden.  

 

 Liemers streekbord (ontwerp: F. Hippman)

2015    Volgens opgave van het Centraal Bureau voor de Statistiek is het aantal huishoudens in de Liemers, dat onder de armoedegrens leeft, aanzienlijk geringer dan in de rest van Nederland. Zo bedraagt het percentage arme huishoudens in Duiven 5,6%, in Zevenaar 7,1%, in Westervoort 8,4% en in Rijwaarden, waartoe Pannerden behoort, 7,6%. Het landelijk gemiddelde bedraagt 9,5%. Hoe anders was het een eeuw eerder toen de Liemers tot de armste streken van Nederland behoorde. Het kan (gelukkig) verkeren.