Klik hier voor de 
familietak 'Van Keulen'

Klik hier voor de 
familietak 'Polman' 

Klik hier voor Schematische Weergave Stamboom

Klik hier voor leuk filmpje 
"van Zevenaar naar Babberich
"

Belgisch staatscircus op doorreis...zomer 2008

Belgisch staatscircus op doorreis...

De voorstelling begint zo... Bokken en beren, appels en peren, welkom in dit circus! Ben je klaar, Simon? Hoog geeerd publiek... Uiterste concentratie... See you soon... in a place near you... (Zijn ze al weg, Simon?)

 

Klik hier voor LIEMERSHISTORIE.nl

Klik hier voor de  Tijdsbalk  vanaf 1900

Klik hier voor "Ludgerus" Hilversum

Klik hier voor Historie van de Gelderse Liemers

 

TIJDSBALK  GELDERSE  LIEMERS

in zo verre relevant voor genealogie Van Keulen - Polman

 

deel I

PERIODE TOT 1900

 

700 voor Christus        In de omgeving van Steenheuvel (Oud-Zevenaar) bestaat reeds ver voor onze jaartelling, aan het begin van de ijzertijd, een nederzetting waar tot ongeveer 500 na Christus bewoning heeft plaatsgevonden

 

 

726 na Christus            De nederzetting Westervoort wordt voor het eerst in schriftelijke bronnen vermeld. De Utrechtse bisschop Willibrord belast Werenfried met de zielzorg in Elst en Westervoort. De naam Westervoort zou kunnen duiden op een doorwaadbare (voorde) plaats die toegang geeft tot het westen.    

 

838    In een Utrechtse oorkonde komt de plaatsnaam Fumarhara voor.  Mogelijk is dit een verschrijving van Subenhara (=Zevenaar) maar zeker is dit niet.  

 

893    Eerste schriftelijke vermelding van Arnhem dat Arneym wordt genoemd.   

969   Omstreeks dze tijd schenkt graaf Wichman van Hamaland aan het klooster in Elten, waar een van zijn dochters abdis is, een gebied rondom Naarden. Dit gebied, dat in onze tijd bekend staat onder de naam 't Gooi,  blijft ongeveer drie eeuwen Eltens bezit totdat het omstreeks 1280 aan Holland wordt verkocht..

 


Elten (L) en Elterberg met stiftklooster (Jan van Goyen) 

 

1000    In het Liemerse land zijn nederzettingen maar nog geen dijken. De rivieren en stroompjes treden voortdurend buiten hun oevers maar echt hoge waterstanden komen vrijwel nooit voor omdat het water zich door het ontbreken van dijken vrijelijk kan verspreiden.



1020
    Omstreeks deze tijd sticht keizer Hendrik II het graafschap Kleef / Kleve.  De vredelievende Hendrik II, die in 1014 door paus Benedictus VIII tot keizer is gekroond, wordt na zijn dood als enige Duitse keizer ooit heilig verklaard.


 

 


Keizer Hendrik II en echtgenote

1050     Oudste zekere vermelding van Oud-Zevenaar : In een oorkonde van de Duitse Keizer Karel III wordt de nederzetting Oud-Zevenaar genoemd. 

 

 

bewoonde plaatsen rondom1050

Oude nederzetting

riviertjes

Huidig dijkverloop

 

Rondom 1050 is er op een zestal plaatsen in Oud-Zevenaar bewoning.

De bewoonde lokaties zijn: Ooy, Bloemendaal, gebied tussen Bloemendaal en Oud-Zevenaar, Poelwijk, Holthuizen en Camphuysen.

Steenheuvel is een oude nederzetting waar tussen 700 v. Chr. en 500 na Chr. bewoning was.

Ter orientatie is voorts weergegeven: het huidig dijkverloop, de latere burcht Sevenaer alsmede de stad  (vanaf 1487) Sevenaer.

1140    Oudste vermelding van een kerk in Zeddam. Gezicht op Zeddam (Zeddem) omstreeks 1700 (Corn. Pronck)  

 

1150    Halverwege de 12e eeuw wordt in het Liemerse land een begin gemaakt met de aanleg van dijken. Het zijn lage "zomerdijken" om het zomerwater te keren. Ruim honderd jaar later komen in de "Lijermersch" de eerste winterdijken.

 

1200    Voor het eerst komen we de schriftelijke vermelding van Sėvenharen voor Zevenaar tegen. Zowel in de term Subenhara (zie het jaar: 838) als in de term Sėvenharen komen we in het tweede lid het woord hari- tegen dat de betekenis heeft van zandrug / heuvelrug.  

 

1248    Op 15 augustus (feestdag van Maria ten Hemelopneming) zegent aartsbisschop von Hochstaden het begin van de werkzaamheden voor de bouw van de Dom van Keulen in. Pas na veel horten en stoten, de bouw lag zelfs enige honderden jaren stil, lukt het in 1880 om de Dom conform het originele ontwerp te voltooien.

 

1256    Op 16 juni koopt graaf Otto II van Gelre (1214 -1271) landerijen en gronden in Zevenaar vanwege hun strategische ligging.

 

 

In de Middeleeuwen is de Liemers een laag gelegen moeras waarin de Rijn regelmatig zijn loop verlegt. Om vanuit Emmerich in Arnhem te komen, moet bovendien een belangrijke hindernis worden overwonnen, te weten de rivier de Aa, een snelstromende zijtak van de Rijn, die door het (huidige) stadscentrum van Zevenaar liep om vervolgens uit te monden in een moerasachtig gebied ten noorden van Zevenaar (huidige Grieth).

De Aa is in de Middeleeuwen slechts op een plaats goed doorwaadbaar en dat is ter hoogte van (het huidige stadscentrum van) Zevenaar, waar de van nature aanwezige klei niet is weggespoeld en de bodem stevig is. Op die plek laat Otto II van Gelre het kasteel Sevenaer bouwen.

 

 

1275    De oudste vermelding van kasteel Byland stamt uit 1275 als de Heer van Pannerden, Willem Doys,  het kasteel als leengoed krijgt van de Hertog van Kleef.  Dit bij Pannerden gelegen kasteel ook genoemd Huis Scathe van Willem Doys wordt in de 16e eeuw door de veranderde loop van de Waal weggespoeld. Op een kaart uit 1631 van Millingen staan de restanten van Huis Bylandt nog in de Waal getekend.  
Voornoemde kasteel Bylandt is niet hetzelfde kasteel Bylandt dat in 1734 door Jan de Beijer is getekend. Dit kasteel, ook bekend als Huis Halt, ligt verder stroomopwaarts bij Bimmen.

 


Kasteel Byland (Jan de Beijer, 1734)

 

1276     Oudst bekende pastoor in Oud-Zevenaar is pastoor Gerlach (omstreeks 1276).

1290    Aan het eind van de dertiende eeuw is Doesburg verreweg het belangrijkste centrum in onze regio. De gehele Liemers tot aan Emmerik alsmede ook Doetinchem ressorteren onder het ambt Doesburg.

1295    Het Westervoortse veer, eeuwenlang de enige verbinding met Arnhem, wordt voor het eerst vermeld. Bijna vijfhonderd jaar later, in 1763, wordt deze verbinding verbeterd door de plaatsing van een schipbrug.

 

1321    De oudste akte waarin de Burcht (Kasteel / Casteel) Sevenaer wordt genoemt dateert uit 1321. Deze middeleeuwse burcht heeft een belangrijke rol gespeeld in de strijd tussen Gelre en Kleef om de macht over de Liemers.

 

1328    De graven van Kleve (Kleef) en Gelre regelen in een Landbrief het beheer van dijken, weteringen en sluizen. Dit kan gezien worden als het allereerste begin van de georganiseerde waterbeheersing in onze streek. Er zou echter nog een lange weg van vele eeuwen te gaan zijn alvorens de bewoners van de Liemers gevrijwaard zijn van overstromingen.



1347
  Omstreeks deze tijd wordt het nieuwe Tolhuis gebouwd. Het is gelegen aan de Rijn tussen Spijk en Eltenberg. In de loop van tientallen jaren ontwikkelt het zich tot een ware burcht waar vele eeuwen tol wordt geheven. In de loop der 17e eeuw moet de tol echter verplaatst worden naar het tegenwoordige Tolkamer omdat de loop van de Rijn zich wijzigt en het Tolhuis in het land komt te liggen.


 

 


Tolhuis omstreeks 1640 (Claes Jansz. Visscher)

1350    Rond 1350 komt de bouw van de Oud-Zevenaarse kerk (middenschip,  twee zijbeuken en toren) gereed. In de eeuwen daarna wordt het kerkgebouw meerdere malen zeer ernstig beschadigd maar steeds hersteld. Het kerkgebouw dat we nu kennen heeft dezelfde vorm als dat van 1350.

 

 

 

In feite bestaat de Oud-Zevenaarse kerk uit twee kerken, zoals nevenstaande afbeelding duidelijk laat zien. Een is gewijd aan Sint Maarten (Martinus) en een aan de H. Maria.

Op de voorgrond zien we het hoge water, dat de Liemers in het verleden altijd parten heeft gespeeld. Onze voorouders waren zeer kwetsbaar niet alleen door overstromingen, maar ook door misoogsten als gevolg van bijvoorbeeld droogte en natuurlijk was er altijd gevaar van epidemieen. De goede oude tijd is echt een fabel.  

 

 

 

1370     De havezathe Poelwijk in Oud-Zevenaar wordt voor het eerst in een archief vermeld. Deze havezathe is omstreeks 1891 afgebroken en stond op de plaats waar nu de boerderij van de familie Weenink staat. Deze boerderij draagt ook de naam Poelwijk.

 

De havezathe Poelwijk zoals deze er omstreeks 1742 uitziet.

Op de achtergrond staat de Martinuskerk van Oud-Zevenaar.

 

 

1379    's Heerenberg krijgt stadsrechten.

 

1402    Nadat aan het einde van de Middeleeuwen het militaire belang van kasteel Sevenaer afneemt, blijft het in gebruik als kazerne en dient het  na 1402 als ambtswoning voor opeenvolgende ambtmannen van de Liemers, die vanuit dit kasteel de Liemers besturen. 

 

1406    Ambt Liemers (o.a Zevenaar, Duiven, Loo, Groessen, Wehl), van oorsprong Gelders grondgebied, wordt door Reinoud IV van Gelre aan het graafschap Kleef (Kleve) verpand.

 

1408    Het huis "Het Avesaet" in de buurtschap Grefflichem bij Didam komt in het bezit van het geslacht Momm, dat de richters van Didam zou leveren.

Huis Avesaet in Didam
Links: getekend door M. de Raad (Raed) in 1721
Rechts: geschilderd door C.Tromp in 1958

 

 

1417    De keizer van het Duitse rijk, Sigismund (1362 - 1432) verleent tijdens het concilie van Konstanz aan graaf Adolf II van Kleef de hertogstitel.

 

1439    In Oud-Zevenaar is al een schoolmeester. Het schooltje staat naast de kerk. 

1451    Op 7 juni 1451 erft Elisabeth van Poelwijck, ook genoemd Lyzee, van haar kinderloos gestorven broer Henrick, het goed Poelwijck in Oud-Zevenaar.. Lyzee is gehuwd met Geryt van Remen. Omdat zij geen kinderen nalaten komt Poelwijck in 1596 via de zus van Van Remen in het bezit van de familie Diepenbrock.
 


Havezate Poelwijck in Oud-Zevenaar
           
(eind 19e eeuw, kort voor de afbraak)             

1467    Ridder Johan van den Loo sticht in Zevenaar een tehuis voor "zeven, arme en rechtschapen daklozen uit de Liemers". Dit Loogasthuis in de (latere) St. Jansstraat heeft ongeveer 500 (!) jaar stand gehouden totdat het in de zeventiger  jaren van de 20e eeuw op jammerlijke wijze door bulldozers met de grond gelijk wordt gemaakt.  

   

Het Loogasthuis vlak voordat het in 1979 met de grond gelijk gemaakt wordt.

 

 

 

1475    Omstreeks 1475 wordt Camphuysen in Oud-Zevenaar gebouwd door een lid van het geslacht Camphusen op een stuk land, behorende bij de hof te Babberich. 
In dit geval heeft de familie haar naam aan het goed gegeven, terwijl het omgekeerde meer voorkomt.

 


Kasteel / Huis Kamphuizen ook wel "Heerd" genaamd naar het geslacht Heerde, dat eeuwenlang huist op Kamphuizen. Aan het begin van de 19e eeuw komt Kamphuizen in het bezit van de familie De Neree. 

1483    Pestepidemie treft Arnhem en omgeving en veroorzaakt veel dodelijke slachtoffers.

 

1487    Op 24 januari krijgt Zevenaar van Johan II, hertog van Kleef, stads-, markt- en molenrechten. Het aantal inwoners van Zevenaar(-stad) bedraagt dan ongeveer 500.

 

Zevenaar in de 16e eeuw. De toren is van kasteel  (burcht) Sevenaer. De afbeelding betreft een detail van een kaart van Jan Ruysch uit 1577.

De reden dat Zevenaar op 24 januari 1487 stadsrechten verkrijgt, is vooral gelegen in de militaire omstandigheden van die tijd. Zevenaar moet een strategisch steunpunt worden aan de grens met Gelre. Door de stadsrechten heeft Zevenaar het monopolie op markten en de verkoop van brood en bier en kan het stadsbestuur bovendien accijnzen heffen, die overigens zwaar drukken op de bewoners.

Naast de toren van kasteel Sevenaer zijn twee torens te zien. Vermoedelijk zijn dit de hoektorens van de voorburcht.

 

1492    Columbus maakt tijdens zijn ontdekkingsreizen naar Amerika melding van een geurig kruid, "tabaco" genoemd, dat door inlanders in brand wordt gestoken en waarvan de rook wordt geïnhaleerd. Eeuwen later zal deze tabak vooral voor de Liemers bijzonder belangrijk blijken: vooral in de 17e, 18e en 19e eeuw voor de tabaksteelt in de Liemers en in de 20e eeuw voor de tabaksindustrie in Zevenaar (Turmac, Britisch American Tobacco).

 

1517     Bernt van Brandenborch, de oudste tot nu toe getraceerde voorvader in de directe lijn van Sam, Simon en Sjef van Keulen, wordt geboren. Hij wordt door Karel van Gelre in Ruurlo (landgoed ten Nijenhar) uit de horigheid bevrijd en is de vader van Jan (Jelis) van Brandenburg, die in 1580 in Westervoort het levenslicht aanschouwt en er later schout wordt.

1517      Maarten Luther slaat zijn 95 stellingen aan de deur van de slotkerk in Wittenberg.

 

1521    Op 28 september 1521 zet paus Leo X zijn handtekening onder de stichting van de Andreasparochie in Zevenaar. Daarmee is de Andreasparochie de enige parochie in Nederland, die ooit door een paus is gesticht. De eerste pastoor wordt Derck Rembolts uit Duiven.

 

1532    De Zevenaarse Andreaskerk wordt gebouwd. Aangezien deze kerk ondergeschikt is aan de kerk in Oud-Zevenaar wordt de toren niet hoog. De huidige toren (ongeveer 65 m) van de Andreaskerk is gebouwd aan het eind van de 19e eeuw.

 

 

Deze afbeelding betreft een detail van een kaart van Jan Ruysch uit 1577. Rechts zien we de toren van de St. Andreaskerk en links die van slot Sevenaer.

Ruim 20 jaar later in 1598 zou de St. Andreaskerk door troepen van Maurits worden leeggeroofd en in brand gestoken.

 

   

 

1550     De Zevenaarse buitenmolen zoals we deze nu kennen (als torenmolen) is omstreeks 1550 gebouwd. Op dezelfde plek stond al in 1408 een standerdmolen, die is afgebroken om plaats te maken voor de huidige torenmolen.

 

Links: De Buitenmolen in Zevenaar, zoals deze er omstreeks 1920 uitziet.

Omstreeks 1970 wordt de molen in opdracht van de gemeente Zevenaar, die de molen enkele jaren eerder heeft gekocht van Korthaus, gerestaureerd. De molen is zeer bijzonder omdat deze behoort tot de oudste nog bestaande molens in Nederland en bovendien de grootste is, die uitgerust is met een houten as.

Rechts: De Buitenmolen na de restauratie

 

1558     Willem de Laer wordt pastoor van de Andreasparochie in Zevenaar. Hij blijft dit gedurende een periode van 43 jaar (tot 1601)  en wordt daarmee de langst zittende pastoor van de Andreasparochie.

 

1568    Begin van de Tachtigjarige Oorlog. De strijd tussen Spaanse en Staatse troepen brengt de bevolking in de Liemers regelmatig tot wanhoop.  

 

1570     De periode 1570 tot 1600 is in de Liemers (en Achterhoek) een uiterst onrustige tijd. De bevolking is wanhopig door rondtrekkende plunderende troepen: de ene keer Staatse en de andere keer Spaanse troepen en daar tussendoor rondtrekkende muitende bendes. Verwoeste huizen en kerken, onbebouwde akkers, plundering, doodslag, zware maandelijkse oorlogscontributies en roof van hele veestapels zijn aan de orde van de dag. De kerken van ondermeer 's Heerenberg, Zeddam, Etten, Gendringen, Netterden, Elten, Oud-Zevenaar, Zevenaar en Didam worden in die periode geplunderd en zwaar beschadigd. In Hoog-Keppel en Drempt staat geen enkel huis meer overeind.

 

1572    De gothische spits van de Oud-Zevenaarse kerk wordt op St. Vitusdag (15 juni) door troepen in brand geschoten. De spits verwoest in haar val de kerk.

De gedeeltelijk vernielde St. Martinuskerk in Oud-Zevenaar

1573    Uit een in 1573 in opdracht van de Spaanse koning door Christiaen 's Grooten getekende kaart van de Liemers blijkt dat de Oud-Zevenaarse kerk op een terp is gebouwd.

Gedeelte van de door Christiaen 's Grooten in 1573 getekende kaart van de Liemers. Duidelijk is te zien dat de kerk van Oud-Zevenaar op een terp is gebouwd. Momenteel is dat niet meer te zien omdat in de loop der tijd de dijk met een bocht om de kerk heen en deels over de terp is komen te liggen. Op de achtergrond zien we het stadje Zevenaar getekend.

1580    Jelis (Jan) van Brandenburg (voorvader in de directe lijn van Sam, Simon en Sjef van Keulen) wordt in Westervoort geboren. Hij is de zoon van Bernt van Brandenburg die door Karel van Gelre in Ruurlo, landgoed Ten Nijenhar, uit de horigheid is bevrijd. Jan van Brandenburg wordt later schout (dorpshoofd) van Westervoort. Voor meer informatie klik hier. 

 

1581    De periode 1581 tot 1603 verloopt voor de bevolking in het Gelders - Kleefs grensgebied rampzalig. De Tachtigjarige Oorlog, een meedogenloze strijd tussen Spaanse en Staatse troepen, maakt veel slachtoffers onder de bevolking. Zowel Staatse als Spaanse soldatenbendes trekken regelmatig plunderend en brandstichtend rond. De terreur wordt mede veroorzaakt door de slechte betaling van vooral de Staatse soldaten.

 

1582    Zevenaar, Elten, Lobith en Didam worden volledig leeg geplunderd door Staatse troepen en soldatenbendes.

 

1584    Op 26 januari vindt in de avonduren een dijkdoorbraak plaats bij de Oliemolen van Leuven / Leuffen (buurtschap tussen Oud-Zevenaar en Groessen). Het betreft de oudst bekende melding van een dijkdoorbraak in de Liemers.

 

1585    De Oud-Zevenaarse kerk is door oorlogshandelingen in een ruine veranderd.  Het zal tot 1866 duren alvorens de kerk weer de oorspronkelijke vorm van 1350 terug heeft en het herstel volledig is afgerond. Ook de Stiftskerk van Hoog Elten wordt volledig verwoest door plunderende Staatse troepen.

 

De St. Vitus in Hochelten is gebouwd tussen 1100 en 1150. De tekening links toont de toestand van 1150 tot 1585.

Na de verwoesting in 1585 wordt de St. Vitus tussen 1670 en 1677 weer tot de halve grootte opgebouwd. In maart 1945 wordt deze kerk door artillerie-geschut van Canadese eenheden vanuit Kleef zeer zwaar beschadigd. Een groot deel van de toren, het dak en het gewelf van het middenschip storten daarbij in en velen vrezen dat sloop onvermijdelijk is. Mede door de inspanningen van textielfabrikant dr. J.H. van Heek vindt in de naoorlogse jaren wederopbouw van de kerk plaats waardoor deze nu op Duitse bodem de noordelijkste van de romaanse kerken aan de Rijn is..   

 

 

1587    In de Gelderse gedeelten van de Liemers wordt de kinderdoop verboden omdat deze als "Paaps" wordt gezien. De Hervormde godsdienst wordt tot officiele godsdienst uitgeroepen. In diverse Gelderse plaatsen zoeken mensen wegen om de katholieke godsdienst te kunnen blijven uitoefenen. Zo zoeken veel inwoners van Pannerden hun kerk in het naburige dorp Hulhuizen, dat Kleefs territorium is. Ook omdat leden van het hooggraaflijk Huis Bergh, bezitters van de Heerlijkheid Pannerden, de katholieke godsdienst trouw blijven, krijgt de van boven opgelegde reformatie in Pannerden weinig voet aan de grond. 

 

1589    Prins Maurits schuift de neutraliteit van Zevenaar terzijde en legert zijn troepen op de burcht en in de stad Sevenaer.

 

1598    Zevenaarse Andreaskerk wordt door troepen van Maurits leeggeroofd en in brand gestoken.

 

1599    Nadat de Spanjaarden door het leger van Prins Maurits zijn verslagen komt het Geldersch eiland onder het gezag van de Staten van Holland. De uitoefening van de katholieke godsdienst in het openbaar wordt verboden, de kerkgebouwen komen in handen van de gereformeerde kerk. De meerderheid van de bevolking blijft echter de moederkerk trouw mede omdat vanuit de omliggende Kleefse gebieden priesters in het geheim godsdienstoefeningen houden.  

 

1602    Zevenaarse Andreaskerk wordt door brand opnieuw ernstig beschadigd. Pas in 1605 kunnen er weer erediensten worden gehouden.

   

Een beeld van Zevenaar met de Andreaskerk omstreeks 1640 (tekening van de uit Lisse afkomstige Abraham Rademaker).

Op de voorgrond het riviertje de Aa, dat vanuit de Rijn bij Oud-Zevenaar stroomde naar de moersasachtige gebieden van 't Grieth ten noorden van Zevenaar. De huidige Oud-Zevenaarseweg ligt in de bedding van het vroegere riviertje de Aa. 

 

1609   Het Kleefse hertogelijke geslacht is uitgestorven. Het hertogdom Kleef komt door vererving in het bezit van de keurvorst van Brandenburg. De Kleefse gebieden in de Liemers (o.a Zevenaar, Wehl, Duiven, Huissen) worden deel van Brandenburg.

 

1611     Zevenaarse protestanten proberen een samenkomst te beleggen hetgeen door een deel van de bevolking wordt verhinderd. Aangezien in de Kleefse gebieden van de Liemers (o.a Zevenaar) in tegenstelling tot de Gelderse gebieden (o.a Westervoort) godsdienstvrijheid bestaat, wordt de katholieke burgemeester van Zevenaar, Gerhart van Leeuwen, ontslagen en komen de belangrijkste bestuurlijke functies in Zevenaar voorlopig in protestantse handen.   

 

1618     De Dertigjarige Oorlog (1618 - 1648) brengt veel armoede. In Zevenaar kan het stadsbestuur niet meer aan de financiele verplichtingen voldoen en leent daarom honderd rijksdaalders bij burgers (Ott Hetterscheid, Jan Kerckwijk en Jan Bloemers) die daarvoor als onderpand het onroerend goed "De Doelen" verwerven.

1623     Omstreeks deze tijd is de havezate Rijck in Zevenaar in het bezit van de familie Smulling. In het midden van de 17e eeuw wordt de familie Van Heerdt (van Camphuysen) eigenaar en in 1735 koopt de familie Heynen het pand  De in onze huidige tijd nog altijd bestaande havezate aan het begin van de Kerkstraat is een van de drie huizen (naast Mathena en en Zwanepol) van de "voorstad" van het stedeke Zevenaar.
In 1782 koopt de koopman Frowein huize Rijck, daarna in 1862 de familie Buschhammer en in 1896 notaris Hazewinkel. In de tweede helft van de 20e eeuw komt het pand in het bezit van de naastgelegen Turmac sigarettenfabriek.


Begin van de Kerkstraat (1900) in Zevenaar,
 op voorgrond rechts huize Rijck

1625    Boerderij de Poeldijk in Duiven wordt gebouwd. Deze boerderij aan de Ploenstraat, gelegen tussen de havezathen Ploen en Magerhorst, staat er heden ten dage nog altijd. Onderstaande foto is van 1964.

In 1880 kochten de over-over-overgrootouders van Sam, Simon en Sjef: Theodorus Jurrius (1837 - 1900) en zijn vrouw Maria Wilhelmina Cunera Jurrius-Peters (1854 - 1920) de Poeldijk. Ze bleven er tot hun dood wonen.

Opmerking: Op zaterdagavond 18 oktober 2008 heeft een grote uitslaande brand, die bestreden werd door de brandweercorpsen van Duiven, Arnhem en Zevenaar,  het woonhuis van de Poeldijk verwoest (zie tijdsbalk: jaar 2008).

 

1636    Pestepidemie treft o.a. Zevenaar. "Godt de Heere besocht meer als die helfte der burgerie met die pest".


Zevenaar en omgeving in 1646 volgens Johannes Janssonius (Ducatus Gelriae pars prima quae est neomagensis). Merk op dat: zuid boven, noord onder, oost links en west rechts is getekend.

 


Detail: Babberich heet 'Halsaf' (naar het kasteel) en Oud-Zevenaar 'Oudekerck'. Didam heet 'Dyem'.

 

1647    De Kleefse Hertog verpandt de plaats Wehl aan de Graaf van Bergh. Hierdoor wordt Wehl afgesplitst van het Ambt Liemers, waartoe blijven behoren: de stad Zevenaar (bestuurlijk centrum), Oud-Zevenaar, Groessen, Loo en Duiven.

1648    Einde van de Tachtigjarige Oorlog: Vrede van Munster. De Republiek der Nederlanden wordt door Spanje als een zelfstandige staat erkend.


Grens van de Republiek in 1648
Merk op: grootste deel van de Liemers maakt geen deel uit van de Republiek maar behoort tot het Duitse Rijk. 

1650    De havezate Enghuizen komt in het bezit van de familie Von Hasenkampf. In de Tweede Wereldoorlog (1945) wordt Enghuizen, gelegen aan de Kerkstraat in Zevenaar op enkele honderden meters van Turmac / BAT), ernstig beschadigd. Helaas is het omstreeks 1950 afgebroken.

 

Enghuizen wordt voor het eerst vermeld in 1467. De hoektoren is een 19e-eeuwse toevoeging. In 1873 doet de toenmalige eigenaar, pastoor Pelgrom, het over aan zijn neef Von Motz.  Tot dat de havezathe in de Tweede Oorlog zwaar wordt beschadigd blijft Huize Enghuizen een parel voor Zevenaar. Als kind herinner ik me het door het bombardement ernstig beschadigde pand nog goed. 

 

 

1656     Omdat er in Zevenaar nog geen eigen kerkgebouw is (komt pas in 1660 gereed) wordt de Gereformeerde predikant in de R.K Sint Andreaskerk begraven. De reformatie in het Ambt Liemers voltrekt zich geleidelijk en in beperkte mate, enkele uitzonderingen daargelaten zijn er geen grote spanningen. 

1657     De Arnhemse schrijnwerker Meester Widtfelt maakt een prachtige preekstoel voor de Zevenaarse St. Andreaskerk.    

Voor de schitterende preekstoel, die heden ten dage nog altijd de Andreaskerk siert wordt 160 daalders betaald. De preekstoel wordt over de Rijn (nu Oude-Rijn) naar Oud-Zevenaar vervoerd waarna deze per kar naar Zevenaar wordt gebracht.
De preekstoel telt acht panelen met de heiligen: Petrus, Mattheus, Marcus, Maria, Lucas en Johannes.

 

1660    De oudste tot nu toe bekende voorouder Polman van Sam, Simon en Sjef van Keulen uit de Gelderse Liemers, Theodorus Polman, wordt omstreeks 1660 in Zeddam geboren.

1660    1 mei: De Hervormde kerk aan de Markt in Zevenaar wordt in gebruik genomen.

De Hervormde kerk op de Zevenaarse Markt is in de loop der tijd vrijwel in de originele staat gebleven.

De naam van het gebouw is tot ver in de 19e eeuw "Reformeerde kerk". Door een scheiding binnen de Calvinisten wordt vanaf de 19e eeuw de aanduiding "Hervormde kerk" gebruikelijk. Vanaf 2001 draagt het kerkgebouw de naam "Ontmoetingskerk". 

 

1666    Pestepidemie treft Zevenaar e.o. (naar later zal blijken) voor de laatste keer.

 

1672    Het leger van koning Lodewijk XIV trekt bij Lobith over de drooggevallen Nederrijn.

 

Een uit Elten afkomstige boer vertelt waar de Rijn doorwaadbaar is  waardoor Lodewijk XIV in 1672 bij een extreem lage waterstand met 120.000 man de Rijn kan oversteken.

Schilderij van Adam Frans van der Meulen.

 

1675    De tabaksteelt in de Liemers komt tot bloei.

 

1682    Ernstige wateroverlast in de Liemers en ook in Zevenaar-stad.

 

1685    Kasteel (casteel / burcht / slot) Sevenaer wordt gesloopt. In de loop der tijd had het kasteel zijn waarde als verdedigingsobject verloren en was het volledig afgetakeld. Bij de sloop van de burcht met zijn vier tot vijf meter dikke muren komt een enorme massa puin vrij. Uit archiefstukken en recent archeologisch onderzoek is gebleken dat Kasteel Sevenaer heeft gestaan aan de westzijde van de oude stad in de omgeving van de huidige supermarkt Coop aan de Nieuwe Doelenstraat in Zevenaar. De contouren zijn heden ten dage terug te vinden op de parkeerplaats op het Masiusplein. 

 

1701    De keurvorst van Brandenburg mag zich koning van Pruisen noemen, waardoor Zevenaar en het Ambt Liemers onderdeel worden van het Koninkrijk Pruisen, dat uitgroeit tot een machtige staat.

 

1702    Dysenterie - epidemie treft onder meer Zevenaar. Vanwege de waterdunne diarree vermengd met bloed wordt de aandoening in de volksmond "rode loop" genoemd.

 

1705     In Zevenaar wordt een Latijnse school gesticht.

 

1707    Op 14 november wordt het Pannerdens kanaal  (Nieuwe Rijn) geopend. 

 

De militaire dreiging vanuit Frankrijk  omstreeks 1700 was de directe aanleiding voor de aanleg van het Pannerdens kanaal. De Neder-Rijn en IJssel waren doorwaadbaar en daardoor zwakke plaatsen in de defensie van de Republiek der Vereenigde Nederlanden. De situatie voor de scheepvaart was daarnaast een belangrijke bijkomstigheid. Dankzij de aanleg van het Pannerdens kanaal (Nieuwe Rijn) werden Neder-Rijn en IJssel beter bevaarbaar. Gedurende de eerste zestig jaar na de aanleg van het kanaal had de aanleg echter een rampzalige invloed op de hoogwaterveiligheid. Talrijke dijkdoorbraken in de 18e eeuw waren een direct gevolg van de aanleg van het Pannerdens kanaal. In de loop der tijd is de rol van het kanaal voor de waterhuishouding echter drastisch gewijzigd en is het nu  de "hoofdkraan van Nederland".  

1707    Door het Pannerdens Kanaal worden Aerdt, Herwen en Pannerden van de Overbetuwe afgesneden en behoren vanaf nu tot de Liemers.

 

Het door het Pannerdens kanaal ontstane "Gelders Eiland" heeft zowel economisch als cultureel belemmerend gewerkt. Aan de andere kant heeft de geisoleerde ligging voor een hechte gemeenschaps gezorgd.

Regelmatig hebben  in de Liemers overstromingen plaatsgevonden. De laatste in 1926. In 1995 was het elders in Gelderland uitermate spannend, enkele honderdduizenden mensen werden (30 januari - 6 februari 1995) preventief geevacueerd maar gelukkig bleef een dijkdoorbraak uit.

De hoogste waterstand van de Rijn tijdens de overstroming van 1926: 16,92 m boven N.A.P; de hoogste stand Rijn in 1995: 16,69 m  boven N.A.P; de laagste stand van de Rijn ooit gemeten (2003) bedroeg 6,91 m boven N.A.P. Het verschil tussen hoogste en laagste stand bedraagt dus ruim 10 meter.  

 

1709    Zeer strenge winter, vanaf Driekoningen (6 januari); veel vee doodgevroren.

 

1712    In Zevenaar vestigt zich de eerste apotheker. Het is Joseph Haverkamp.

 

1727    Grote brand in Zevenaar, tientallen huizen worden verwoest, een persoon komt in de vlammen om; 115 mensen dakloos.

 

1729    Een pokkenepidemie maakt in Duiven vele tientallen dodelijke slachtoffers.

 

1731    Een in economisch opzicht voor de Liemers belangrijke verandering betreft de wijziging van de postroute Arnhem - Keulen. De postwagens rijden niet meer via Doesburg, Doetinchem, Anholt en Wezel maar worden vanaf 1731 geleid via Zevenaar, Elten, Emmerich en Wezel.

 

De postwagen zoals deze vanaf 1737 moet hebben gereden van Arnhem via Westervoort, Duiven, Zevenaar en Elten naar Emmerich.

Door de komst van de postwagens moet de weg door de Westervoortse polder worden verlegd en verbeterd  voor de somma van 30000 daalders.

In Zevenaar stijgen de inkomsten als gevolg van de nieuwe postweg door de inning van tolgelden met tientallen daalder per jaar. Deze tolgelden moeten worden betaald ter hoogte van de Blekse Poort (Arnhemse Poort) in Zevenaar.

 

1735    De rechten van de heerlijkheid Westervoort worden door de stad Arnhem gekocht van de graven van Bergh.

 

1737    Graaf Otto Bijlant - Palsterkamp koopt Huis Sevenaer.
            In Zevenaar vestigt zich chirurgijn Hendrik Kreeft, die zijn praktijk meer dan veertig jaar zal uitoefenen. 

 

1738    Naast het Loogasthuis in de St. Jansstraat in Zevenaar komt een schooltje.

Op deze foto van het begin van de 20e eeuw is aan de zijkant van de Andreaskerk het Loogasthuis (met schoorsteen) duidelijk zichtbaar. Rechts van dit Loogasthuis zien we de achterzijde van het schoolgebouw uit 1738.

 

1740     In Zevenaar wordt een posthouder aangesteld. Het is Jacobus Pleunissen, geboren op 23 maart 1700 in Zevenaar. Hij is naast posthouder ook kerkmeester en koopman. Als posthouder wordt Jacobus opgevolgd door zijn zoon Nicolaas Joseph Pleunissen. 

1740   Frederik II volgt zijn vader Frederik I op als koning van Pruisen, waartoe ook de Liemerse enclaves behoren. Frederik II, die ook Frederik de Grote wordt genoemd, blijft heerser van Pruisen tot zijn dood in 1786. Een belangrijke verdienste van hem is dat hij een zeer belangrijke rol speelt bij de invoering van de aardappel als volksvoedsel. Op 24 maart 1756 vaardigt hij het befaamde "Kartoffelbefehl" uit, waarin hij beveelt dat al zijn onderdanen met de aardappel bekend dienen te worden en deze op iedere beschikbare plek moeten worden verbouwd.     


 Frederik II (1712 - 1786) 

1743    Bartrudis Evers wordt op 6 juni wegens kindermoord op de markt in Zevenaar onthoofd. Zij heeft in de gevangenis, waar met toestemming van de rechter (Fredericus Hecking) priesters van de Sint Andreaskerk haar vrij mogen bezoeken, veel berouw getoond. De Zevenaarse pastoor Van der Veecken verleent de vrouw bij de terechtstelling geestelijke bijstand en zorgt voor een eervolle begrafenis. Zij wordt begraven op een niet gewijde begraafplaats gelegen aan de Schievestraat achter de Touwslagersbaan.

 

1745    Eeuwenlang heeft Huis Sevenaer het gezicht van Zevenaar bepaald. 

 

 

 

 

Pentekening (Paul van Liender / Jan de Beijer) van Huis Sevenaer (1745).  

In de 19e eeuw stort de toren in, die bij een verbouwing in die eeuw niet wordt hersteld.

 

 

 

1751    Adam (Daam) van Keulen, de oudst bekende voorouder van Sam, Simon en Sjef van Keulen met naam "van Keulen" / "Coelen", overlijdt in Westervoort.

1752    Nadat het geslacht (von) Cloeck tenminste twaalf generaties eigenaar is geweest van de Berenclaauw in Groessen verkopen de broers Frederik Jan en Andries het landgoed aan de Kleefse "Zollbeseher" (douanebeambten) Von Leeuwen en Von Elsbruch. De nieuwe eigenaars verkopen het goed twintig jaar later in 1772 aan Antonius van Hugenpoth tot Aerdt, stamvader van de tak Van Hugenpoth tot den Beerenclaauw.


Berenclaauw (eind 20e eeuw)
                             

 

1753    Op 19 december vindt dijkdoorbraak plaats bij de buurtschap Leuven / Leuffen (buurtschap tussen Oud-Zevenaar en Groessen). Een zeer omvangrijk gebied tot Steenderen komt onder water.

 

1757    Dysenterie (rode loop) - epidemie treft onder meer Zevenaar. (Kanttekening: Dysenterie is een, in de 18e eeuw veel voorkomende aandoening. Het betreft een door bacteriën veroorzaakte ernstige buikloop waarbij de frequentie van de ontlasting kan oplopen tot 100 maal per dag. Bij ongeveer 30% van de patiënten verloopt de aandoening dodelijk. Bij de meeste vormen van dysenterie is de bloedafgang zo opvallend dat men sprak van rode loop. De ziekte is ook wel persloop genoemd)  

 

1758     Dysenterie slaat opnieuw toe in de Liemers; ondermeer Lobith (35 doden), Duiven (12 doden) en Zevenaar (10 doden) worden getroffen door deze besmettelijke ziekte, die vooral in de 18e eeuw een echte volksplaag is.  

1758    Tijdens de Zevenjarige Oorlog (1756 - 1763) bezetten Franse troepen in 1758 het Kleefse land, waartoe onder meer behoren Duiven, Groessen, Loo, Zevenaar, Huissen, Malburgen, Lobith en Wehl. De bevolking heeft het zwaar te verduren en leeft op de rand van de hongersnood. Toch eisen de bezetters bij voortduring brood, graan, meel stro, hooi, brandhout en inkwartiering. Ook worden bewoners gesommeerd voor de bezetters te werken. Boeren en landarbeiders worden opstandig en velen vluchten voor het oorlogsgeweld naar de republiek.

De Kleefse enclaves. (Uit: Graswinckel, De rechterlijke archieven der voormalige Kleefsche enklaves, 1543 - 1816, 's-Gravenhage, 1927)

 

1763    De stad Arnhem slaat bij Westervoort een schipbrug over de IJssel, waarna de weg Babberich - Westervoort relatief belangrijk wordt. Deze schipbrug, afkomstig uit Wesel, zou ruim 140 jaar dienst doen. In 1905 wordt de schipbrug vervangen door een vaste brug die in de Tweede Wereldoorlog zou worden verwoest.

 

1765    Een Koninklijk Edict verschijnt op 8 februari in Kleefsland in de landstaal: "Plakkaat tegen het vermoorden van nieuwgeborenen en buiten echtelijk verwekte kinderen en tegens de geheimhouding der zwangerschap en de verlossing". Kindermoord is een zwaar misdrijf waartegen de overheid streng optreedt.

1770     Rampjaar. Van november 1769 tot mei 1770 overstroomt het Geldersch Eiland zeven keer. Bij een dijkdoorbraak in december 1770 wordt de helft van het dorp 't Loo weggevaagd.

 

 

 

 

 

                                                De afbeelding rechts laat een aantal doorbraken van Liemerse dijken zien in de 18e en 19e eeuw.

 

1778    Door de stijging van marktprijzen ten gevolge van de oorlog in Amerika krijgt de tabaksverbouw in de Liemers een belangrijke impuls.

 

1779    Wederom maakt dysenterie (rode loop) veel dodelijke slachtoffers in de Liemers. Vooral de Zevenaarse buurtschap 't Grieth wordt zwaar getroffen met enkele tientallen doden. In Zevenaar-stad en Oud-Zevenaar overlijden in de periode september tot november ongeveer veertig mensen.

 

1781    Cobus Peters wordt in Zevenaar beboet met 30 stuivers wegens te hard galopperen omdat het in verband met de veiligheid verboden is paarden door de stad te jagen.

 

1783    Een zoveelste dysenterie-epidemie maakt ook in de Liemers weer veel slachtoffers. Het jaar 1783 gaat de geschiedenis in als een rampjaar voor Zevenaar en omgeving. Alleen in augustus en september overlijden er in Zevenaar ongeveer vijftig mensen aan deze vreselijke aandoening. In totaal bedraagt het aantal dodelijke slachtoffers in Zevenaar ongeveer 85. In Zevenaar geschiedt de behandeling van de ziekte door drie plaatselijke chirurgijns, een med. dr. ontbreekt. Een van de drie chirurgijns, Warnerus Schmidts, grijpt de ellende zo aan dat hij krankzinnig wordt. Zijn opvolger Hendrik Kreeft raakt binnen enige weken zo aan de drank dat hij niet meer in staat is zijn werk te verrichten. Ook in de omgeving van Zevenaar zijn in het najaar van 1783 veel slachtoffers van dysenterie te betreuren; zo zijn er in de parochie Duiven 23, in Westervoort 20,  in  Pannerden 15 en in Groessen 5 dodelijke slachtoffers.

 

1785    Zevenaar en omgeving worden getroffen door hevige pokkenepidemie. Andere jaren met pokkenslachtoffers in de Liemers zijn o.a.: 1724, 1730, 1773, 1791, 1799, 1801, 1807 en 1831.

1785    Op de oude fundamenten van het uit de 14e eeuw stammende Huis Babberich laten Johannes Philippus de Neree en zijn vrouw Anna Mechtildus Heix een wit kasteel bouwen. Nadat een dienstmaagd met een list zeven rovers onthoofdt, wordt  het kasteel in de volksmond "Kasteel  Halsaf" genoemd.

 

Afbeeldingen  Huis Babberich / "Kasteel Halsaf"

Kasteel Halsaf beschikt sedert 1850 over een huiskapel. In dat jaar wordt een ontredderde vluchteling op de dijk bij het kasteel hulp geboden. De vluchteling blijkt een kardinaal te zijn en op diens voorspraak krijgt Halsaf van de paus een eigen kapel.

In 1918 krijgt Huis Babberich een eigen begraafplaats. 

 

1786    De familie van Nispen koopt voor ruim € 20.000 (omgerekend) het landgoed Huis Sevenaer in Zevenaar.  

 

1787    Johann Heinrich Finnmann (1759 - 1842) wordt benoemd tot rector van de Latijnse school in Zevenaar. Hij zal  deze functie 43 jaar, tot 1830, vervullen.

De opdracht aan Finnman is: "de jeugd in 't Latijn en andere talen, alsmede in de geographie en historie te informeren en zoo verre te brengen dat se tot 't academie kunnen gepromoveerd worden". Voorts vermeldt zijn instructie dat hij zich te richten heeft naar de naburige scholen, in het bijzonder die van de hoofdstad Kleef. 

 

Voor de opvolging van rector Finnmann verschijnt op 22 april 1830 deze advertentie in de Arnhemsche Courant.

 

 

1788   Johannes Wilhelmus Koch (1760 - 1833), zoon van Johannes P.C. Koch, schoolmeester in Kleef (Kleve), wordt benoemd tot schoolmeester van de Gereformeerde Gcmeente in Zevenaar. Later zou hij tot 1818 burgemeester-secretaris van Duiven zijn.

Johannes Wilhelmus (Johann Wilhelm) Koch (1760 - 1833) wordt in 1788 schoolmeester in Zevenaar. Later wordt hij burgemeester-secretaris van Duiven. Hij trouwt met Louise Uhlenbruch (1755 - 1819), dochter van de de pachter op de Loowaard, zij krijgen 6 zoons: Johann (1786 - 1875), Carel (1788 - 1862), Friedrich (1790), Giesbert (1791 - 1872), Christiaan (1794 - 1856) en Jan Wilhelm (1786 - 1875).
 

De jongste zoon Jan Wilhelm wordt vrijwilliger in het Nederlandse leger tijdens de opstand van Belgie in 1830. Deze opstand ontstaat vanuit een streven van de Belgen naar onafhankelijkheid alsmede door verschillen in godsdienst, door de uiterst starre houding van koning Willem I en door Franse intriges. In 1839 na de vrede met Belgie keert hij terug naar Duiven en trouwt in 1844 met Anna Barten-Moorrees, de zeer welgestelde weduwe van Hermanus Barten. Jan Wilhelm en Anna bouwen in Duiven een groot huis. In dit huis, Regina Pacis, zouden in latere jaren de paters Oblaten wonen.    

 

1789    Diverse dijkdoorbraken waardoor de Liemers en het grootste deel van Zevenaar weer eens onder water komen.

1790    Omstreeks deze tijd bereikt de teelt van tabak, die we in onze omgeving vanaf de 17e eeuw kennen, een hoogtepunt. In de loop van de 19e eeuw neemt het belang van de tabaksteelt geleidelijk af. 

1792    Het aantal inwoners van de gehele Liemers, inclusief de heerlijkheid Wehl, is gedaald tot 4400. In Zevenaar-stad wonen nog 900 mensen waar dat enige decennia eerder nog 1300 bedroeg. Een belangrijke oorzaak van de bevolkingsafname is dysenterie, een infectieuze darmziekte die gepaard gaat met een hevige bloederige diarree en daarom in de volksmond wel "rode loop" wordt genoemd.   

1792     In Oud-Zevenaar (Alt-Sevenaer) wordt de uit Warbeyen (dorp tussen Kleve en Emmerich) afkomstige Peter van de Kamp (1763 - 1832) onderwijzer en R.K koster. Na zijn dood worden deze taken voortgezet door zijn zoon Theodorus van de Kamp (1804 - 1858).

In het witte huis naast de dijk  hebben in de 18e en 19e eeuw vier generaties "van de Kamp" gewoond w.o Peter en Theodorus.

In de 20e eeuw zijn in het witte huis achtereenvolgens gevestigd: cafe  Florissen en cafe van Aalst. Momenteel is cafe "De Kroon" in het pand gevestigd.

1793    Pruisen verklaart Frankrijk de oorlog. De Duitse economie krijgt te maken met een enorme inzinking en de tabaksbouw in o.a de Liemers krijgt een gevoelige tik.

 

1794    De Kleefse regering wijst de stadsbesturen, waaronder Zevenaar, op de gevaren van het te snel begraven van overledenen na diverse gevallen van schijndood.  Gesteld wordt dat de enige betrouwbare aanwijzingen voor de dood de geur en de ontbinding zijn.

 

1795    In Duiven overlijden 15 mensen aan tyfus ("rot- en hete koortsen"). Groessen kampt met een dysenterieplaag, die vijf mensen noodlottig wordt.

1795    De oudste tot nu toe bekende voorouder Jurrius in de directe lijn van Sam, Simon en Sjef van Keulen: Gerardus Jurrius overlijdt in Doornenburg.

1795    Frankrijk bezet de Nederlanden. Het is het  begin van de Franse tijd. De Kleefse gebieden waaronder Zevenaar, Duiven en Huissen worden als "Departements belgiques" door de Franse republiek geannexeerd. Door de Franse overheersing verdwijnt de tabaksverbouw in de Liemers grotendeels.

 

 

Franse troepen trekken bij Gendt over de bevroren Waal.

1799    Na een zeer koude winter wordt de Liemers opnieuw getroffen door een grote overstroming. Een belangrijk deel van Leuffen (Leuven) wordt weggespoeld. De huidige Leuffense dijk, vanaf de Oliemolen onder Ooy -  Zevenaar tot voorbij Groessen, is aangelegd na deze overstroming. De Jesuitenwaay bij Groessen wordt nog altijd gekenmerkt door de gevolgen van de dijkdoorbraak in 1799.

1800    Het begin van de 19e eeuw verloopt voor het gebied rondom Zevenaar, Huissen, Duiven en Wehl, de zogenaamde Kleefse enclaves in de Liemers,  zeer bewogen. Tot 1806 behoren de enclaves bij Kleef (Kleve), hetgeen in die tijd Pruisisch betekent. In de daarop volgende tien jaar behoort het gebied achtereenvolgens tot het Groothertogdom Bergh, het Koninkrijk Holland, het Franse Keizerrijk, enkele weken weer onder Nederlands bewind, dan weer Pruisisch bewind om tenslotte in 1816 aan Nederland toe te vallen. Machthebbers beschouwen de Liemers vaak als een wingewest en vooral tijdens de indeling bij het Groothertogdom Bergh wordt de bevolking uitgezogen.

1800    Op grond, die volgens het polderregister uit 1787 al "Schokkenkamp" wordt genoemd, bouwt Willem van Egeren (1756 - 1832) een boerderij. 
Willem kent de omgeving goed want hij is de zoon van Jan van Egeren, die aan de overzijde van de weg boerderij Heckingstede in pacht heeft van de erven Hecking. Wanneer de bouw van de nieuwe boerderij in 1801 voltooid is, wordt deze achtereenvolgens bewoond door twee generaties Van Egeren (Willem en Lamert). In 1858 verkoopt Lamert van Egeren (1792 - 1859) de boerderij aan Everardus Otten (819 - 1878), waarna enkele generaties Otten de bewoners zijn totdat in 1927 Jan (J.W) van Keulen (1876 - 1952), betovergrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen, de hoeve aan de Pannerdenseweg in Ooy koopt.

Boerderij "Schokkenkamp" van de familie Van Keulen aan de Pannerdenseweg in Ooy (midden 20e eeuw).

1801    Kinkhoestepidemie in (onder meer) Zevenaar.     

 

1804    In Zevenaar wordt Otto Heldring  (1804 - 1876), de latere stichter van de Heldringhuizen in Zetten en Hoenderloo, geboren.

1804    In Ambt Lijmers (Liemers) sterven tientallen mensen, waaronder de Zevenaarse dr. K.J. Frowein,  als gevolg van een tyfusepidemie ("zenuwkoorts" of "zenuwzinkingskoorts). Ook andere delen van de Liemers worden getroffen: 's-Heerenberg 20 doden, Westervoort 15 doden,  Wehl 24 doden          

 

1805    Om de verdere verspreiding van tyfus tegen te gaan geeft de Kleefse overheid (op verzoek van burgemeester G. Botticher) het Zevenaarse stadsbestuur opdracht om de vastenavondfeesten (carnaval), die van 24 tot 26 februari 1805 plaatsvinden, te verbieden. De tyfusepidemie blijft echter in de Liemers slachtoffers maken; alleen al in het kerspel (parochie) Oud-Zevenaar sterven 66 van de 139 lijders. In Groessen overlijden in 1805 29 mensen aan typhus.  

 

1806    De Kleefse enclaves waaronder Zevenaar komen onder Frans bestuur. Door het verblijf van Franse troepen ontstaat in Zevenaar een enorm voedsel / vleestekort.

1806    Pastoor Gerardus Mulder uit Emmerich wordt gedurende een periode van 55 jaar (1806-1861) pastoor van de St. Martinusparochie in Oud-Zevenaar. Onder zijn verantwoordelijkheid wordt een katholieke school gebouwd.

 

1807    Pokkenepidemie treft Groessen.

 

1808    Via het Looveer arriveert koning Lodewijk Napoleon in Zevenaar. Het stadje ontvangt 2000 gulden voor de bouw van een nieuw stadhuis.

1808    In de katholieke St. Martinuskerk in Oud-Zevenaar worden soms ook protestanten begraven zoals op 12 januari 1808 Joanna Kelder en op 31 maart 1837 Joannes Christianus Melchers. De tegenstelling protestant - katholiek is in de Kleefse gebieden van de Liemers veel minder groot dan in Nederland.

 

Een 19e eeuse tekening van de Oud-Zevenaarse (Alt Sewenaer) St. Martinuskerk met daaromheen het kerkhof.

 

1809    Opnieuw grote overstroming in de gehele Liemers als gevolg van dijkdoorbraken te Oud-Zevenaar en de buurtschap Leuven; zeven mensen verdrinken. Bij de St. Martinuskerk is de hoogste stand van het water meer dan 15 meter boven Nieuw Amsterdams Peil.

"Onmiddelbaar in den Ooischen doorbraak, zo berichte de Zevenaarse richter, stonden drie huizen bewoond wordende door de familien van P. Holtendorp, J. van Uum en Grades Kruis. De familie van P. Holtendorp was in het huis van J. van Uum gevlugt en beide huisgezinnen hadden tegen negen uur 's-morgens geene andere retirade meer als het dak van het reeds vallende huis. Naar dat de ongelukkige familien bestaande uit vijf leeden een half uur op het dak gezeeten hadden, begon het dak met de stroom weg te drijven, en separeerde zig in verscheidene stukken. P. Holtendorp met zijne vrouw op een stuk van het dak drijvende had zoo veel praesence désprit eenig voorbij schemmend dun wilgenhout op te vatten, en daar mede de sparren en het stroo van het stuk dak waarop hij met zijne vrouw zat aan malkander te hegten. J. van Uum bij eenen willigenboom voorbijdrijvende verliet zijn stuk dat en retireerde zig op deezen boom die hem egter geen veiligheid gaf maar naar zijn verderven wierd, daar eenige tijd daarop, toen reeds twee aakens tot redding naaderden, eene ijsschots den zelven omwierp en op deeze wijze aan J. van Uum het leven verliezen deed. Alle overige leeden der Holtendorpsche en van Umsche familien werden door de aakens, maar eenige uuren naar dat den dijk gebroken was, gelukkig gered."

1810   Op donderdag 27 december 1810 overlijdt op 53-jarige leeftijd Gertruda Polman-Ebbers (1757-1810), echtgenote van Matthias Polman (1765-1816). Gertruda en Matthias, voorouders in rechte lijn (7 generaties) van Sam, Simon en Sjef van Keulen, hebben samen zes kinderen en wonen in, boerderij "De Sweeckhorst", waar Matthias is geboren en getogen. Buurtschap de Zweekhorst tussen Zevenaar en Angerlo hoort in deze tijd tot het kerspel (parochie) Oud-Zevenaar.

 


   

 

1815    Het Weense Congres besluit dat het gebied tussen Emmerick en (huidige) grens Duits wordt in ruil voor Duitse enclaves Wehl, Liemers en Huissen, die tot Nederland gaan behoren. Lobith en Spijk worden vergeten en komen korte tijd later bij Nederland.

 

1816    Na de val van Napoleon komt Zevenaar eerst onder Nederlands en daarna opnieuw onder Pruisisch bewind, totdat het op 1 juni 1816 definitief overgaat naar het Koninkrijk der Nederlanden. Spijk en Lobith volgen Zevenaar iets later, want deze is men bij de onderhandelingen even vergeten. De overgang naar Nederland brengt geen voorspoed. De 19e eeuw wordt een periode van grote misoogsten, ziekten, honger, ellende en armoede. Handel en nijverheid zijn er nog nauwelijks en de meeste bewoners hebben een karig bestaan in de landbouw of leven van de bedeling.  

 

Uit de Leeuwarder Courant van 31 mei 1816 waarin melding wordt gemaakt van de overgave van Zevenaar, Huissen, Malburgen en de Lijmers, waardoor het Koninkrijk der Nederlanden "met een niet onaanzienlijk met allervruchtbaarst bouwland en uitmuntende weiden beslagen en door nijvere inwoners bewoond territoir wordt vergroot". 

 

 

1817    Arnhem wordt officieel hoofdstad van Gelderland.  

 


Kleine (R.K.) Eusebiuskerk in Arnhem
(1868)

 

1820    De tabaksteelt krijgt na de overdracht van de Kleefse enclaves aan het Koninkrijk der Nederlanden een gevoelige klap door de hoge invoerrechten die voor de export van tabak naar Pruisen geheven worden.

 

1821    Er zijn plannen ontwikkeld voor de aanleg van een groot kanaal dwars door de Liemers: van de Kijfwaard bij Pannerden naar Doesburg. Deze plannen worden echter in latere jaren niet uitgevoerd.

 

1822    In de winter van 1822 / 1823 heerst een roodvonkepidemie in Zevenaar-stad. Meer dan twintig mensen sterven als gevolg hiervan. "Volwassene, bloedrijke, menschen van een sterk gestel" worden volgens de Zevenaarse dr. J. Pelgrom in het bijzonder door deze aandoening getroffen.


1823
    Jan (J.A.C.A) van Nispen van Sevenaer, geboren op 27 december 1803 in Huis Hoek in Zevenaar en overleden op 5 mei 1875 eveneens in Zevenaar, trouwt in 1823 op 19-jarige leeftijd met Isabella E. J. Hoevel tot Swanenburg (1804-1879) uit 's-Heerenberg. Het echtpaar krijgt tien kinderen.
Jan van Nispen ontwikkelt zich tot een overtuigd strijder voor een volwaardige positie van de in deze tijd achtergestelde Nederlandse Rooms-Katholieken. Zowel op regionaal als landelijk niveau is zijn invloed groot. In 1848 wordt hij voor de eerste keer gekozen als lid van de Tweede Kamer waarvan hij tot zijn dood in 1875 lid blijft. Zijn populariteit is groot. Zo worden bij verkiezingen in 1858 in het kiesdistrict Nijmegen maar liefst 93% (!) van de stemmen op hem uitgebracht. In 1856 wordt hij gevraagd voor de functie van minister in het kabinet Van der Brugghen maar hij ziet er vanaf in verband met de in zijn ogen te sterke protestantse invloed. 

 


Jan van Nispen (1803-1875)

 

1824    In Zevenaar wordt op 16 augustus geboren Benedictus Rosenboom, die in de tweede helft van de 19e eeuw in de Liemers bekend staat als de rondtrekkende jood Bender (Bendel).


Bendel (1824 - 1912)

Bendel woont vele jaren of in Babberich of in de Zevenaarse Wittenburgstraat.
Op de Liemerse wegen is hij een bekend figuur, die handelt in van alles en nog wat maar vooral in oude metalen, lompen en horloges.
In 1902 wordt hij in het gesticht in Warnsveld opgenomen waar hij op 11 mei 1912 overlijdt.

 


1824
    In Huize Hoek in Zevenaar wordt op 28 augustus geboren Carel (C.J.Ch.H) van Nispen tot Sevenaer. Hij krijgt tijdens zijn leven landelijke bekendheid als een van de eerste politieke voormannen van de Rooms-katholieken. Als lid van de Tweede Kamer, waarin hij vaak en lang spreekt, geldt hij als leider van de katholieke fractie. In 1883 maakt hij deel uit van de Grondwetscommissie. 

 






 


Carel (C.J.Ch.H) van Nispen
(1824-1884)



Huize Hoek in Zevenaar (hoek Grietsestraat Arnhemseweg) wordt in 1945 tijdens de laatste oorlogsnacht volledig verwoest


1825     De Zevenaarse raad besluit om drie van de vier stadspoorten te slopen, alleen de Bleckse Poort (Arnhemse Poort) blijft voorlopig intact omdat hierin de kantonnale gevangenis is gehuisvest.

 

1828    Op last van de Pruisische autoriteiten wordt het onderwijs in onder meer de regio Kleve, het gebied waartoe de Liemerse enclaves tot 1816 behoorden, niet meer in het Nederlands maar in het Duits gegeven. Ook in kerken mag niet meer in het Nederlands worden gepreekt. Na 1870 sterft een bevolking, die perfect Nederlands spreekt, uit. Een eeuwenoude taalkundige en culturele verwevenheid met de Nederlanden behoort tot het verleden.         

 

1829     Het begraven in de kerk is niet meer toegestaan. Elke gemeente met meer dan duizend inwoners wordt verplicht een begraafplaats buiten de bebouwde kom aan te leggen en het oude kerkhof om de kerk te sluiten.


1830   
Omstreeks deze tijd vindt op de Byvanck in Beek een belangrijke muntvondst plaats. Het betreft munten, die er in 14e eeuw zijn begraven en die mogelijk in verband staan met de Tempeliers, die  op de Byvanck hebben vertoefd.


       Byvanck, begin 20e eeuw

1833    Op 2 augustus wordt aan de Grietsestraat in Zevenaar de synagoge ingewijd. Deze synagoge heeft bestaan tot 8 februari 1945 toen vier geallieerde vliegtuigen een bombardement uitvoerden op de Grietsestraat, waarbij de synagoge volledig werd verwoest.

 

1837    Dijkdoorbraak bij Leuven / Leuffen (buurtschap in nabijheid van Oud-Zevenaar), waardoor de Liemers voor de zoveelste keer overstroomt.

 

1837    De vroegste vermelding in de Liemers van een influenza-epidemie. In Oud-Zevenaar overlijden zeven mensen aan influenza.

 

1838    Hoedenmakerij Gruyters aan de Zevenaarse Grietsestraat brandt af.

 

1841    Op 3 oktober wordt Jhr. Mr. Carolus E.J.J.F van Nispen van Pannerden burgemeester van Zevenaar. Hij zal dit ambt uitoefenen tot zijn dood op 1 december 1870.

 

Jhr. Mr. Carolus van Nispen van Pannerden wordt 3 mei 1807 in Zevenaar geboren en overlijdt daar op 1 december 1870. Naast burgemeester is hij gedurende de periode 1849 tot zijn  dood tevens lid van de Eerste Kamer waar hij zeer regelmatig het woord voert over uiteenlopende zaken. In 1870 stemt hij tegen een voorstel om de doodstraf af te schaffen.

 
Carolus woont in Zevenaar met zijn vrouw (C. van Hoevel) en hun zes kinderen in Huize "het Hoek" (op deze plaats bevindt zich thans het Raadhuisplein).

Voor meer informatie klik: hier

 

 

1842     De katholieken in Westervoort krijgen weer de beschikking over een eigen kerk. Bij de reformatie was de laatgothische Westervoortse dorpskerk overgegaan in protestantse handen.

Nadat de Westervoortse dorpskerk bij de reformatie is overgegaan in protestantse handen zijn de katholieken hoofdzakelijk aangewezen op 't Loo.

't Loo lag net als Zevenaar, Duiven, Groessen, Huissen en Wehl op Kleefs gebied waar godsdienstvrijheid bestond.

 

1843    In Duiven komt met de vestiging van Bernardus van Reijsen, heelmeester tevens vroedmeester, een definitief einde aan een eeuwenlange situatie dat men voor medische hulp op andere plaatsten, zoals Zevenaar en Arnhem, is aangewezen.

 

1845    Op 14 mei 1845, zes jaar na de opening van de eerste Nederlandse spoorlijn van Amsterdam naar Haarlem, wordt de Rhijnspoorweg, die Arnhem via Utrecht met Amsterdam verbindt, geopend. Ruim tien jaar later in 1856 wordt deze spoorverbinding via Zevenaar doorgetrokken naar Duitsland. De spoorverbinding geeft een economische impuls aan onder meer de Liemers.

1845    Overvloedige regenval heeft tot gevolg dat meer dan 75% van de oogst verloren gaat. De aardappelteelt verrot vrijwel volledig. Honger is het gevolg.  

 

1849    Cholera slaat toe maar in Westervoort slaagt men erin de ziekte buiten de deur te houden door de jaarlijkse kermis af te gelasten.

 

1850    De gemiddelde levensverwachting in de Liemers bedraagt 34 jaar. Dit is in het bijzonder het gevolg van de grote kindersterfte.

1850     Ook in de tweede helft van de negentiende eeuw gaat de industriele revolutie vrijwel volledig voorbij aan de Liemers. 

 

1851    Bijna 9% van de Zevenaarse bevolking is afhankelijk van de bedeling. In grote Europese steden is dit percentage halverwege de 19e eeuw dramatisch hoger: Amsterdam 30%; Londen 35% en Parijs 35%. Het  Zevenaarse gemeentebestuur maakt zich grote zorgen. Zij zoekt de oorzaak in de lustgevoelens van de huwbare armen:

"een algemene oorzaak voor de vermeerdering van de armoede wordt gevonden in de vroege en vermenigvuldige huwelijken van de armen en minst gegoede, waardoor hun aantal buitengewoon vermeerdert"    

   

 

Ook in de Liemers vinden we in voorgaande eeuwen diverse armenhuizen bestemd voor mensen afhankelijk van de bedeling.

 

Op de foto links zien we een huis (plaatselijk ook bekend als "Maagdenklooster") op de hoek Kerkweg Dijkweg dat  tot 1916 in Oud-Zevenaar als armenhuis heeft gediend. In het armenhuis heeft iedere arme een kamer. In 1924 is het huis verbouwd tot woonhuis. 

Op de achtergrond: de Martinuskerk.

 

1852    In een heel jaar verdient een arbeider in de Liemers ongeveer 300 gulden (135 euro).

 

1853    De Zevenaarse Andreasparochie (R.K.) wordt uitgebreid met de buurtschappen Grieth en Zweekhorst, die tot dan tot de Martinusparochie in Oud-Zevenaar behoren.

De Martinusparochie in Oud-Zevenaar is tot 1853 zeer uitgestrekt. De parochie omvat niet alleen de dorpen Ooy, Oud-Zevenaar en Babberich maar ook de buurtschappen Holthuizen, 't Griet(h) en de Zweekhorst. Vooral de inwoners van de Zweekhorst moeten voor het wekelijkse kerkbezoek aan  hun parochiekerk een relatief grote afstand (ongeveer 10 km) overbruggen. Veel voorouders Polman wonen in de 19e eeuw op 't Grieth en de Zweekhorst. Het is dan ook voor hen een belangrijke verbetering wanneer ze vanaf 1853 voor het kerkbezoek gebruik mogen maken van de Zevenaarse Andreaskerk. 

 

 

De eeuwenoude R.K Kerk in Oud-Zevenaar vanuit de dijkzijde gezien (foto's zomer 2008).

 

   

 

1854    Burgemeester Simons van Doetinchem lanceert een plan om een "kunstweg" (spoorweg) aan te leggen van Varsseveld via Doetinchem, Wehl, Didam naar Zevenaar.

 

1855    De spoorbrug bij Westervoort komt gereed (eerste vaste brug voor overig verkeer wordt in 1901 in gebruik genomen). De brug is ontworpen door ingenieur Edwin Clark. Het betref een draaibrug voorzien van dubbelspoor met een lengte van 260 meter. Het is de eerste (grote) Nederlandse spoorbrug. Na de opening wordt de brug (kortstondig) gezien als achtste wereldwonder.  

Afbeelding van de eerste vaste verbinding over de IJssel, een tussen 1853 en 1856 aangelegde spoorbrug bij Westervoort. In die tijd was er in Nederland nog geen enkele ervaring met de aanleg van spoorbruggen waardoor de bouw een Engelse aangelegenheid was. Ingenieur Edwin Clark ontwierp de draaibrug voorzien van dubbelspoor. De brug was beschermd met 12 ijsbrekers, had een lengte van 260 meter en was 10 meter breed.

Na de openstelling ontstonden snel problemen, onder meer in de winter met de doorvoer van ijsschotsen, waardoor de brug een obstakel was voor zowel trein- als scheepvaartverkeer; daarom werd aan het eind van de 19e eeuw een nieuwe spoorbrug gebouwd, tevens voor voetgangers en wegverkeer. Deze brug, die op 5 april 1901 werd geopend,  kwam een stuk hoger te liggen waardoor een spoordijk noodzakelijk werd.

   

 

1856    Station Zevenaar wordt op 15 februari, gelijktijdig met de verlenging van de Rhijnspoorweg naar Emmerik, geopend. De spoorlijn via Zevenaar naar Duitsland veroorzaakt niet alleen een belangrijke economische impuls voor de regio maar ook voor het land als geheel.

Station Zevenaar kort na de opening in 1856. Het imposante station heeft een eerste, tweede en derde klas restauratie. Er zijn duidelijke regels: Zo is de tweede klas restauratie bestemd voor ambtenaren en middenstanders.

Restaurateurs in station Zevenaar zijn onder meer geweest: "dikke" Jan Bus, Dopheide en Gietelink. 

Ruim honderd jaar na de opening in 1856 wordt dit station in 1961 afgebroken en vervangen door het huidige (eenvoudige) station.

 

Hier (foto rechts) nogmaals hetzelfde station in Zevenaar in 1938. Het station is ruim tachtig jaar na de bouw nog steeds onveranderd. Het is vrijwel identiek aan het toenmalige Arnhemse station. Tot het midden van de 20e eeuw stoppen alle internationale treinen in Zevenaar; ondermeer voor de afhandeling van douaneformaliteiten, maar ook voor het reizigersvervoer. In de tweede helft van de 20e eeuw vermindert het belang van het station Zevenaar, doordat de douanetaken worden overgenomen door het station Arnhem en internationale treinen niet meer in Zevenaar stoppen.

In de Tweede Wereldoorlog wordt het station ernstig beschadigd door bombardementen vanuit geallieerde vliegtuigen. Na de oorlog wordt het station hersteld. Aangezien het station, gezien de veranderde situatie, veel te groot is wordt het  in 1962 vervangen  door een klein station.   

 

 


1857
     Jan van Nispen tot Sevenaer verwijt Koning Willem III naar aanleiding van de invoering van de onderwijswet van 1857 dat deze katholieken als "tweederangs" burgers beschouwt. Willem III komt vervolgens naar Zevenaar om dit "misverstand" recht te zetten. Voorafgaande aan zijn komst ontstaat echter een hoogoplopende ruzie tussen districtscommissaris Jan van Nispen tot Sevenaer en zijn broer de Zevenaarse burgemeester Carel Everard van Nispen tot Pannerden over de vraag bij wie (Jan of Carel Everard) de koning moet komen en wiens vrouw aan de rechterzijde van de koning mag zitten. Een commissie bestaande uit burgemeesters van naburige gemeenten geeft Jan gelijk waardoor de Koning tijdens zijn bezoek aan Zevenaar naar Huis Sevenaer komt en de vrouw van Jan naast de koning mag plaatsnemen. Tijdens het bezoek van de koning valt geen onvertogen woord tussen de beide broers maar na afloop is er wel een levenslange verwijdering.



       Willem III       

1857    Begraafplaats aan de Arnhemseweg in Zevenaar wordt in gebruik genomen . Op dit kerkhof zijn veel familieleden, waaronder overgrootouders, over-overgrootouders en over-over-overgrootouders van Sam, Simon en Sjef van Keulen begraven.

Aan de linkerzijde bevindt zich de kapel van het kerkhof aan de Arnhemseweg. Voor 1857 wordt nog rondom de kerk begraven. Aan de rechterzijde op de foto staat  een huis dat in 1887 gebouwd is door wethouder Van Nispen tot Pannerden. (Opa Polman heeft mij eens verteld, toen ik als klein kind met hem langs dit huis wandelde, dat hij zich kon herinneren dat het gebouwd werd).  Het huis (hoek Arnhemseweg - Molenstraat), waar halverwege de 20e eeuw (oud)gemeentesecretaris Albertus van der Heijden (1887 - 1976) geruime tijd heeft gewoond, is in de loop der tijd in de oorspronkelijke toestand gebleven.

    

1858    Pokkenepidemie in Zevenaar. Onder de dodelijke slachtoffers is Theodorus van de Kamp (*04-04-1804 - †01-05-1858), hoofd van de lagere school in Oud-Zevenaar.

1858    Verschijning van Maria in Lourdes. Ook op de overwegend katholieke bevolking van de Liemers maakt dit diepe indruk.  

 

1860   Het oude schooltje aan de St. Jansstraat in Zevenaar wordt vervangen door een nieuwe school in de Slijkstraat (later: Schoolstraat). Eerste hoofd van deze school is H. van Soest gedurende de periode 1860 - 1900. Zijn opvolgers zijn: L. Deenen 1900 - 1910, P. Kwanten 1910 - 1915, C. van Oerle 1915 - 1921 en A. Opdenoordt 1921 - 1930. Bij gebrek aan leerlingen wordt de school in 1930 gesloten. In de vijftiger jaren van de 20e eeuw is het schoolgebouw een tijdelijk onderkomen voor de Maria Regina school met als hoofd A.G.M. (Louis) van Keulen, overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen.

 

 

De processie trekt op Sacramentsdag door de Zevenaarse Schoolstraat (voorheen: Slijkstraat). Zevenaar-stad kent van oudsher twee processie: een processie op Sacramentsdag en een processie op kermiszondag. In Zevenaar-stad zijn deze processies in 1971 afgeschaft.

De Schoolstraat heeft lange tijd Slijkstraat geheten omdat de straat door vele Zevenaarders als een "achterbuurt" werd gezien.  

Aan de rechterzijde van de foto zien we de in 1860 geopende school, die aan het eind van de 20e eeuw is afgebroken. De foto is uit de eerste helft van de 20e eeuw.

 

1862    De tabaksondernemer Buschhammer koopt van de tabakskooplieden Frowein in de Zevenaarse Kerkstraat Huis Rijck, dat nu nog naast de Turmac / B.A.T staat.

 

 

1863    Via de spoorwegtelegraaf is het mogelijk telegrammen te verzenden of te ontvangen. De telegrammen moeten op station Zevenaar worden aangeboden. Telegrammen die in Zevenaar aankomen worden per speciale bode bij de geadresseerde bezorgd.

 

 

 

Foto: station Zevenaar (1889)

 

 

 

1865     Zevenaar krijgt een overdekte markt. Deze zou 90 jaar stand houden en is in 1955 onder de  naoorlogse Zevenaarse vernieuwingsdrang afgebroken.

 

1865     De NRS (Nederlandsche Rhijnspoorweg-Maatschappij) opent alternatieve spoorverbinding via Zevenaar naar Kleve in Duitsland.    

 

Detail spoorwegkaart uit 1904, waarop het spoor Zevenaar - Elten -Welle - Kleef, alsmede het spoor Zevenaar - Emmerik.

 

De spoorlijn Zevenaar-Elten-Welle-Spijck-Griethausen-Kleef maakt tussen Welle en Spijck gebruik van een spoorpont. Men heeft wel overwogen hier een brug aan te leggen maar daar is uit militaire overwegingen van af gezie. In 1912 wordt het spoorpont opgegeven. n

Links: zijaanzicht van de veerpont
De veerpont vervoert alleen wagons, de locomotief vaart niet mee. Bij hoogwater, storm en ijsgang kan de pont niet varen zodat gemiddeld driie weken per jaar geen treinen kunnen worden overgezet.  

 

1866     In diverse plaatsen in de Liemers maakt cholera dodelijke slachtoffers.   

 

1867    Uit heel Europa, Canada en de V.S. gaan duizenden katholieke jongemannen, de zogenaamde Zouaven, naar Italie ter bescherming van de kerkelijke staat van Paus Pius IX; onder hen vele tientallen Zouaven uit de Liemers, waarvan tenminste zes jongens uit Zevenaar. De Nederlandse Zouaven verliezen het Nederlandse staatsburgerschap. In 1947 wordt hen dit echter teruggeven. Het betreft een posthuum eerherstel omdat de laatste Nederlandse Zouaaf in 1946 is overleden.     

    Zouavenbeeld (Zouavenmuseum Oudenbosch)

Een van de Zevenaarse jongens, die als Zouaaf naar Italie gaat, is Gerhardus Menting. Hij is geboren in Zevenaar op 25 oktober 1845 als zoon van Gerhardus Menting en Engelina Elisabeth Klabbers.

Op 15 mei 1863 komt Gerhardus als 17- jarige bakkersknecht in dienst van bakker Van Luenen. Op 2 december 1866 neemt hij dienst in het Pauselijke leger en maakt de veldtocht van 1867 mee. Op 20 september 1870 verlaat hij het leger met een Mentana-medaille als onderscheiding. Op 2 januari 1871 is hij terug in Zevenaar en gaat als bakkersknecht werken bij bakker Gerrit Steijgerwalt.

1867    Door runderpest gaat grootste deel van de veestapel verloren. Ook de oogst is slecht waardoor 1867 als rampjaar ervaren wordt.

 

1868    Extreme droogte in de Liemers veroorzaakt voedseltekort.

1869    De Begrafeniswet treedt in werking, waardoor voor het eerst in de geschiedenis de termijn van ter aarde bestelling in het hele land dezelfde wordt. Doden mogen voortaan niet eerder dan 36 uur en niet later dan de vijfde dag na overlijden worden begraven.

  Kerkhof met lijkstoet in Pannerden, omstreeks 1780.

In Pannerden blijft de R.K begraafplaats rond de kerk tot omstreeks 1975 in gebruik. Wel is er al in 1871 een kleine algemene begraafplaats aangelegd, maar daar wordt in de praktijk weinig gebruik van gemaakt; gemiddeld jaarlijks een persoon, bijna altijd een drenkeling.  

 

1871    Duiven, in het bijzonder de buurtschap Husselarij, wordt getroffen door een van de hevigste polio-epidemieen uit haar geschiedenis. In een periode van drie maanden lijden 174 personen aan de ziekte waarvan er 33 sterven; hieronder pastoor Joannes Peters uit 't Loo.

 

1872   Het bestuur van de pas opgerichte Pelgroms Stichting koopt uit de nalatenschap van pastoor Carl Hendrik Pelgrom in het centrum van Zevenaar een perceel grond van ruim drieduizend m² voor Hfl 1500 (€680) dat bestemd is voor de bouw van een tehuis voor "ouden van dagen".

 

1873    Pannerden wordt getroffen door tyfus. De haard van de ziekte is de kostschool, waarvan de dicht bij een beerput staande pomp besmet water afgeeft.

 

1873    In Duiven trouwen op 23 september Theodorus Jurrius en Maria Wilhelmina Cunera Peters (over-over-overgrootouders van Sam, Simon en Sjef).  

 

De Remigiuskerk in Duiven waar op 23 september 1873 de kerkelijke bevestiging plaatsvindt van het huwelijk tussen Theodorus Jurrius en Maria Peters.

Theodorus Jurrius en Maria Peters stichten een kinderrijk gezin; in 22 jaar worden 14 kinderen geboren.

Op de foto familie: Jurrius-Peters omstreeks 1897.
Tweede van rechts, met donkere kleding Anna Wilhelmina Jurrius, over-overgrootmoeder van Sam, Simon en Sjef.
 

(foto van mevr. Riet Selman, kleindochter van het echtpaar Jurrius-Peters)

 

1874     Naar enkele jaren later wordt bewezen, vindt in 1874 in  Zevenaar een gifmoord, een crime passionel, plaats. De waard van de op de hoek Didamsestraat - Grietsestraat gelegen Hof van Berlijn, Johannes Thuis, vergiftigt zijn vrouw Giesberta Lankerman om met de vriendin van zijn oudste dochter te kunnen trouwen. Het gebeuren houdt Zevenaar vele jaren bezig.

 

1875    In Pannerden voert pastoor van Wagenberg de Sacramentsprocessie in. Voor het eerst sedert de Reformatie geeft katholiek Pannerden openlijk blijk van haar religieuze eensgezindheid. Na de plechtige Heilige Mis trekt men biddend en zingend met bruidjes en vaandels naar een altaar buiten het kerkgebouw. Alles vindt plaats op het besloten kerkhof rondom de kerk om de burgerlijke overheid niet te provoceren. Het houden van processies langs de openbare weg is alleen toegestaan in de oude Kleefse enclaves zoals Duiven, Lobith en Zevenaar, die dit recht bij hun overgang naar Nederland hebben behouden.

 

1876    Geruchten dat Johannes Thuis zijn vrouw heeft vergiftigd worden steeds sterker. Op 3 juni wordt het lijk van de vrouw, die twee jaar eerder is overleden, ten overstaan van de rechter-commissaris opgegraven op het R.K. kerkhof aan de Arnhemseweg in Zevenaar. Het onderzoek naar mogelijk gif heeft een positief resultaat. Alleen al in de maag en lever van het slachtoffer bevindt zich meer dan een gram rattenkruid, een hoeveelheid die voldoende is om vijf mensen te doden. Johannes Thuis wordt gearresteerd en tot levenslange tuchthuisstraf veroordeeld.  

1876    Alexander Bel vindt de telefoon uit.

 

1877    Op 3 mei wordt de Pelgroms Stichting, een "tehuis voor hulpbehoevenden en ouden van dagen" in het centrum van Zevenaar, naast de Hervormde Kerk, geopend. Bijna 90 later, in juli 1966, zal het plaatsmaken voor een meer eigentijds gebouw.

 

De oude Pelgroms Stichting, een markant en imposant pand, gedurende bijna 90 jaar aan de Marktstraat (tussen de winkels van Weg en Traag en de Hervormde Kerk). 

Nadat Carl Hendrik Pelgrom, oud-pastoor van Brielle in 1871 in zijn geliefde Zevenaarse kasteel Enghuizen overlijdt, is een groot deel van zijn nalatenschap bestemd voor de stichting van een "R.K verzorgingshuis, de Pelgroms Stichting" (foto links).

In 1914 worden 40 elektrische lichtpunten in het huis aangelegd voor Hfl. 315 (€ 140). In 1933 wordt in het gebouw een lift aangebracht waardoor ook mensen, die slecht ter been zijn, naar de kapel op de bovenverdieping kunnen.  

 

1878    In Zevenaar-stad wordt op 25 september geboren Christiaan J. Polman (1878 - 1954), over-overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen.

 


Christiaan Polman (24 jr) in 1903

1878    Kostschool-directeur Antonius Deenen (1830 - 1909) verplaatst zijn school van Pannerden naar Zevenaar in de oude Latijnsche school aan de huidige Van Munsterstraat. De principes waarop het onderwijs berust zijn: leren, luisteren en werken.

In 1878 verplaatst A. Deenen (foto rechts) zijn kostschool naar een pand dat door een laan (huidige Kostschoollaan) met de Kerkstraat is verbonden (foto links).. 

 

 

1879    Gradus Polman (over-over-overgrootvader van Sam, Simon en Sjef) koopt van Aleida Daniels in de Zevenaarse Kerkstraat een huis. Ruim 65 jaar later zal dit huis door een geallieerd bombardement worden verwoest. Hierbij vallen drie doden (zie 1945).

 

   

 Gradus Polman (1827 - 1892) in 1879 weduwnaar geworden, sterft op 8 december 1892, op 65 jarige leeftijd, aan de gevolgen van tongkanker. 

 

1879    Op de Babberichseweg in Zevenaar wordt een stuk grond als Hervormde begraafplaats ingericht. Op dit kerkhof zijn in de loop der tijd veel bekende mensen uit Zevenaar e.o. begraven zoals oud-burgemeester Koch, notaris Hazewinkel en leden van de familie De Nerée tot Babberich. Ook vindt men er veel overledenen van Molukse afkomst.

 

1880 Ruim 600 jaar na het begin der werkzaamheden wordt op 15 oktober de bouw van de Dom in Keulen voltooid conform het oorspronkelijk 13e eeuwse ontwerp. Op het moment van gereedkomen in 1880 is de Dom met zijn 157 meter hoge toren het hoogste bouwwerk ter wereld.

   

Deze opnames tonen de zuidoost zijde (links) en de voorzijde (rechts) van de Dom van Keulen kort na de voltooiing van de werkzaamheden in 1880. 

1882    In  Duiven wordt aan de Rijksweg door de doortastendheid van hoofdonderwijzer P. Geubbels een modern nieuw schoolgebouw geopend. Leerlingen van deze school zijn onder meer: Jan van Keulen (1876 - 1952) en Anna Jurrius (1876 - 1942), de betovergrootouders van Sam, Simon en Sjef van Keulen.      

 

Afb.: Marmeren steen in 1882 geplaatst met tekst: "H.J.H. Libourel, burgemeester van Duiven, heeft den eersten steen van dit gebouw gelegd den 22sten Julij 1882"

Dhr. P Geubbels (1848 - 1937) wordt in 1876 in Duiven benoemd tot hoofdonderwijzer. Bij aankomst treft hij een vervallen schooltje aan met een schamele inboedel en vrijwel geen leermiddelen. Mede door de doortastendheid en goede contacten van Geubbels kan burgemeester Libourel op 22 juli 1882 de eerste steen leggen voor een nieuw schoolgebouw, dat ook landelijke aandacht krijgt als voorbeeld van moderne scholenbouw.

In 1892 neemt Geubbels ontslag als schoolhoofd en start in Duiven het "Instituut Geubbels", een kostschool voor jongens. De nieuwe hoofdonderwijzer wordt in 1892 de heer Gerrits, die op zijn beurt achtereenvolgens wordt opgevolgd door: Van der Ven, Beerling (of Beerlinck), Van Gemert en Scholten.

 

De lagere school in Duiven omstreeks 1925 met aan de rechterzijde het huis van hoofdonderwijzer Beerling. 

 

 

1883    De aardappeloogst gaat voor het tweede achtereenvolgende jaar door wateroverlast verloren. 


 

 

1884    In Zevenaar wordt in Huize Hoek geboren jhr. Antoine (Tanne) van Nispen tot Pannerden,  die in 1911, op 27-jarige leeftijd, benoemd zou worden tot burgemeester van Didam en in 1920 tot burgemeester van Zevenaar, waar zijn grootvader in het midden van de 19e eeuw ook al burgemeester was geweest.

 
Huize 't Hoek in Zevenaar, het stamhuis van de familie Van Nispen tot Pannerden.
Het pand 't Hoek staat op de hoek Arnhemseweg - Grietsestraat totdat het in de vroege ochtend van de laatste oorlogsdag, 3 april 1945, door terugtrekkende Duitsers op zinloze wijze volledig zou worden verwoest. Op de plaats van dit pand bevindt zich in onze tijd het monument van de Vier Tamboers op het Zevenaarse  Raadhuisplein

 

1884   Oud-Zevenaar krijgt landelijke bekendheid door een geslaagd experiment van enige plaatselijke fruittelers, waarbij ze  appelen gedurende de  winter bewaren door ze in te kuilen.

 

 

Uit Leeuwarder Courant van 17 maart 1884

 

 

1885    Spoorlijn Zevenaar - Doetinchem komt gereed. Op 1 juli 1885 wordt in Zevenaar een tweede station voor treinen Arnhem - Doetinchem geopend.

 

 

 

 

Het regionale station Zevenaar (lijn Zevenaar - Doetinchem - Winterswijk). Dit station, op 200 meter van het internationale station (lijn Zevenaar - Emmerik), wordt in 1970 afgebroken.

Nadat  het gebouw vanaf 1 juni 1918 niet meer als station dienst doet, wordt het verbouwd tot woonhuis voor drie gezinnen. Halverwege de 20e eeuw wonen er de families van Aalst, Keurentjes en Saalmink

 

 

 

 1885    Komst van de "blotevoetenpaters" in Babberich.

 

1887    Op 7 april wordt in huize (cafe / boerderij) "Buitenlust" in Zevenaar geboren: Maria (Marie) Antonia Johanna Jansen (1887 - 1976), over-overgrootmoeder van Sam, Simon en Sjef van Keulen geboren.


Marie Jansen, 19 jaar in 1906


1887
    De neogotische toren van de St. Andreaskerk in Zevenaar wordt gebouwd (architect: A. Tepe).

 

 

Op deze foto, uit het begin van de 20e eeuw, zal de neogotische toren van de St. Andreaskerk vermoedelijk ongeveer 25 jaar oud zijn. Aan de rechterzijde van de toren is het doelentorentje duidelijk zichtbaar.

 

1888    Fotografie wordt voor een breder publiek toegankelijk met de komst van de Kodak - camera met rolfilm: "You press the button, we do the rest".

Bernardus (Naadje) Jansen (1849 -  1914) en zijn vrouw Maria Theodora Berentzen (1849 - 1924), de over-over-overgrootouders van Sam, Simon en Sjef. Deze foto is gemaakt in de negentiger jaren van de 19e eeuw in een tijd dat "op de foto gaan" nog heel bijzonder is. Het echtpaar heeft cafe "Buitenlust" op 't Grieth in Zevenaar; wellicht is deze foto daar in de tuin genomen: op de tafel is nog net het borrelglaasje te zien.    

 

1889    De firma. Misset te Doetinchem begint met het uitgeven van de Zevenaarsche Courant (tweemaal per week).

 

1890    Rond 1890 doet de auto zijn intrede. Een van de eersten die in Zevenaar een auto heeft, is de chemicus / fabrikant Max von Gimborn. In 1910 bezit 1 op de 1200 Nederlanders een auto; in de U.S.A is dat dan reeds 1 op de 70 inwoners. Het zal in Nederland en ook in de Liemers  nog meer dan 75 jaar duren alvorens de meeste gezinnen over een auto beschikken.

 

Rondom 1900 is ook de fiets een vervoermiddel, waar je al erg trots op bent. Er zijn dan nog maar weinig Zevenaarders, die over een fiets beschikken. Artsen raden het fietsen door mensen ouder dan 40 jaar af. Bloothoofds fietsen wordt als ongepast gezien. Op deze foto Christiaan Polman (over-overgrootvader van Sam, Simon en Sjef).

 

 

 

   

Ook de auto is een vervoermiddel waar je halverwege de 20e eeuw nog graag voor op de foto gaat. Op deze foto de nieuwe (eerste) auto van Gerrit Polman (gemeentesecretaris Zevenaar) met naast hem zijn zus Mies van Keulen - Polman en zijn moeder Marie Polman-Jansen (over-overgrootmoeder van Sam, Simon en Sjef), voor hem zijn zus Christine Polman met daarnaast v.l.n.r zijn neefjes Jan, Gerard en Willie van Keulen.

 

 

   

1892    In juli wordt in Zevenaar het eerste postkantoor geopend in een pand aan de Kerkstraat hoek Kostschoollaan. Dit postkantoor doet als zodanig dienst tot 28 juni 1916, wanneer een nieuw postkantoor in gebruik wordt genomen welke nog altijd als postkantoor dienst doet.

    

1894    In Zevenaar sterven 18 kinderen aan tyfus.  In hetzelfde jaar veroorzaakt een difterie-epidemie veel (jeugdige) slachtoffers in de Liemers. Voor het eerst wordt bij de behandeling van difterie met succes een antidifterieserum toegepast.

 

1895    Het jaar van de ontdekking van de film. In 1913 wordt in 's-Heerenberg de eerste bioscoop in Oost-Gelderland geopend onder de naam "1e 's-Heerenbergsche Bioscoop-Theater". In 1915 opent aan het Arnhems Nieuwe Plein (nu Willemsplein) het splinternieuw Luxortheater. Omstreeks 1920 is de danszaal van C.J. Polman aan het Zevenaarse Grieth enige tijd als bioscoop ingericht. In het midden van de vijftiger jaren van de 20e eeuw wordt in Zevenaar een nieuwe bioscoop geopend het "Astra-theater" naast hotel de Leeuw. Enige decennia later moet dit theater sluiten door tegenvallende bezoekersaantallen door de populariteit van de televisie.   

 

1896    Buschhammer verkoopt zijn woning, Huis Rijck, dat nu nog naast de Turmac staat, aan notaris Hazewinkel, die er tot zijn dood, op 106 jarige leeftijd in 1970, blijft wonen. Daarna neemt de Turmac het pand in gebruik als kantoor.

 

1894      In Ooy bij Zevenaar wordt in cafe "van Uum" schuttersvereniging E.M.M opgericht.

 

Cafe "Van Uum"  met daarnaast de schutterstent.
Op 1 mei 1894 wordt in cafe "Van Uum" de plaatselijke schuttersvereniging E.M.M opgericht. De bestuursleden van het eerste uur zijn: A. Hebben (voorzitter), H.W. van Uum (1e secretaris), A.J. Jeths (2e secretaris) en W.A. Florissen (penningmeester).
Tot omstreeks 1915 is "van Uum" het vaste onderkomen van de Ooyse schutters. Daarna wordt gebruik gemaakt van een linnen tent, die gedurende de kermis aan de Slenterweg staat. In 1934 wordt door de schutters een nieuw schuttersgebouw gerealiseerd naast het kermisterrein.
Zaal "van Uum" is voor de plaatselijke Ooyse gemeenschap vele decennia erg belangrijk totdat het in 1968 door brand verwoest wordt.
 

 
       
 

1897    Op 6 januari vestigt zich notaris J.H.O (Onno) Hazewinkel (1860 - 1964) in Zevenaar in het pand Huis Rijck. Hij zal in Zevenaar het ambt van notaris een halve eeuw vervullen. Als hij in 1946 op 86-jarige leeftijd met pensioen gaat, blijft hij tot zijn dood op 18  augustus 1964 een vertrouwde persoonlijkheid die men vaak wandelend in de (verre) omgeving kan tegenkomen.      

 

1898    Aan de Slenterweg in Ooy wordt op 10 oktober openbare school III (derde lagere school in gemeente Zevenaar), genaamd Kon. Wilhelminaschool , in gebruik genomen. In 1923 wordt deze school overgedragen aan het parochiebestuur van Oud-Zevenaar en wordt het een R.K. school. In 1956 verhuist deze school van de Slenterweg naar een nieuw gebouw (hoofd der school de heer Jorna) aan de Martinusweg in Oud-Zevenaar. In het oude schoolgebouw komt de Lagere Landbouwschool, die in 1973 sluit waarna het gebouw in gebruik wordt genomen door Scouting Zevenaar.

 

1900     Paul Kruger, president van de republiek Zuid-Afrika, wordt feestelijk op het station in Zevenaar ontvangen.

 

 

 

 

 

Paul Kruger; leider in de opstand tegen Engeland; eerste president van de republiek Zuid-Afrika.

 

1900    In de gemeente Zevenaar wonen 4.414 inwoners waarvan 3.952 katholiek, 368 hervormd, 78 Israeliet, 10 gereformeerd, 4 lutheraan, 1 oud-katholiek en 1 remonstrant. Blijkbaar geen onkerkelijken, maar dat zal een eeuw later geheel anders blijken te zijn.

 

1901     In Westervoort wordt de in 1855 geopende spoorbrug vervangen door een nieuwe, die tevens ingericht is voor wegverkeer en voetgangers. De nieuwe brug is noodzakelijk omdat de oorspronkelijke brug in de winter ernstige problemen veroorzaakt bij de doorvoer van ijsschotsen. De nieuwe brug komt aanzienlijk hoger te liggen waardoor scheepvaart en treinverkeer niet langer last van elkaar ondervinden. Het gevolg is wel dat een spoordijk noodzakelijk is. Door de spoordijk, die Westervoort in twee delen splijt, moet het oorspronkelijke station gesloopt en vervangen worden.  

Door de aanleg van een spoordijk moet het oorspronkelijke in 1856 geopende station Westervoort vervangen worden door een nieuw station dat omstreeks 1901 gereed is. Dit station zal dienst blijven doen tot 4 oktober 1936, waarna Westervoort geen treinstation meer heeft. Het station is afgebroken in 1965. Het voornemen is omstreeks 2012, 76 jaar na sluiting van het station, in Westervoort weer  een treinstation te realiseren.

1901  De jaarwedde van de burgemeester van Zevenaar bedraagt 1.150 gulden (540 euro), andere jaarinkomens (in guldens) in Zevenaar: gemeentesecretaris 875, hoofd der school 900, onderwijzer 600, veldwachter 400.

 

1902    Plannen om het monumentale Huis de Doelen (Doelenhuis) in Zevenaar als gemeentehuis te laten dienen gaan niet door, omdat men de koopprijs van 15.000 gulden (6.900 euro) te hoog vindt.

Het Huis de Doelen is gebouwd in de 16e eeuw. In de loop der tijd hebben er veel vooraanstaande families gewoond. Het huis stond tegenover het huidige postkantoor en had uitzicht op de Doelenstraat. In 1907 kocht de Duitse inktfabrikant Von Gimborn het pand. Helaas kon ook dit pand de doorgeslagen naoorlogse moderniseringsdrift niet weerstaan en werd het in 1957 gesloopt.

Als kind ben ik ontelbare malen de trappetjes (zie foto) voor het Huis de Doelen  op- en afgegaan; de ene kant omhoog en de andere kant weer omlaag.

 

1903    Op 30 april trouwen in Duiven Jan van Keulen en Anna Jurrius, over-overgrootouders van Sam, Simon en Sjef van Keulen.

Jan van Keulen (1876 - 1952) en Anna Jurrius (1876 - 1942) omstreeks 1925.

Jan en Anna zijn voor hun huwelijk buurkinderen; ze wonen schuin tegenover elkaar. Jan woont in Duiven in de Ploenstraat op de  Hagemans Hof en Anna woont in de Ploenstraat op Poeldijk. Na hun huwelijk betrekken ze een boerderij in Pannerden en krijgen daar 11 kinderen, waarvan er twee in het eerste levensjaar overlijden. In 1927 verhuizen ze naar een boerderij aan de Pannerdenseweg in Ooy bij Zevenaar.

 

 

 

1903    Zevenaar krijgt een nieuw gemeentehuis (hoek Didamsestraat - Wittenburg). Het wordt gebouwd door aannemer Damen uit Wehl en zou bijna 60 jaar als zodanig dienst blijven doen. In 1959 gaat men over naar een nieuwe behuizing: Het huidige raadhuis aan het Raadhuisplein.

 

De Didamsestraat (1902)

Aan de rechterzijde staat het gemeentehuis (met torentje) nog in de steigers. Volwassenen en kinderen zijn uitgelopen om op de foto te komen.

De panden aan de linkerzijde (o.a. Hof van Berlijn) en de rechterzijde (bakkerij van Swaay - Kleve) zouden decennia later in de laatste oorlogsmaand (april 1945) volledig worden verwoest.

     

 

1904     Per 1 januari wordt Jan G. A. Honig (1872 - 1958), zoon van de Zevenaarse arts Carolus J. A. W. Honig, op een traktement van 600 gulden (275 euro) benoemd tot gemeente-arts van Zevenaar. De "jonge" Honig ontwikkelt zich tot de meest geliefde arts die Zevenaar e.o. gekend heeft. Vele decennia is Honig directeur van het plaatselijke ziekenhuis en daarnaast tot 1940 huisarts. Zijn taak als gemeente-arts beeindigt hij in 1929. Als gemeente-arts wordt Honig jr. opgevolgd door Caspar van Mens, die op zijn beurt in 1938 wordt opgevolgd door E. P. T. Vaesen, de laatste gemeente-arts van Zevenaar, die zijn werkzaamheden in 1974 beeindigt.

Op deze foto uit 1935 Jan Honig met zijn oudste patiente de 96-jarige Doortje Klutman (1839 - 1937)

 

De immense populariteit van Jan Honig blijkt onder meer uit een bericht in een regionale krant uit 1906, waarin wordt vermeld dat Honig en zijn echtgenote, terugkomend van een huwelijksreis van drie weken, op het Zevenaarse station(splein) worden verwelkomd door "schutterijen uit Babberich, Grieth en Ooy, drie muziekcorpsen, een stoet ruiters alsmede een mensenmenigte van zeker 5.000 tot 6.000 personen" (In 1906 is het inwoneraantal van de volledige gemeente Zevenaar ongeveer 5.000).

 

1904    In de 19e en een groot deel van de 20e eeuw is Nederland een emigratieland. Voor velen is er de hoop op een betere toekomst in het nieuwe vaderland, maar er zijn doorgaans ook veel tranen. Meestal houdt een vertrek in, dat de geboortestreek voor goed verlaten wordt. Tussen 1901 en 1914 bereikt het aantal passagiers van de in 1873 opgerichte Holland-Amerika Lijn een hoogtepunt: zo'n twee miljoen landverhuizers reizen dan vanaf de Wilhelminakade in Rotterdam naar het beloofde land. Onder hen ook heel veel mensen uit de Liemers, zoals Christiaan Polman, de over-overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen, die in 1904 naar Amerika vertrekt. Ook zijn broer Gerrit Polman en andere familieleden emigreren in het begin van de 20e eeuw naar Amerika. Christiaan keert na enige jaren terug naar Zevenaar; zijn broer Gerrit blijft zijn hele leven als kloosterling in de U.S.A.

Op nevenstaande foto (op achterzijde van het origineel staat geschreven "Vaarwel Broer") neemt Christiaan Polman (rechts) afscheid van zijn broer Gerrit (kloosternaam: broeder Willibrord). Een vertrek naar Amerika betekent in die tijd heel vaak een afscheid voor het leven.

 

1905    Het jaarloon in Duiven voor een inwonende boerenknecht bedraagt 80 tot 180 gulden; een inwonende meid ontvangt 60 tot 125 gulden.

 

 

Sculptuur in het centrum van Oud Zevenaar, onthuld 20juni 1995

Het betreft een blijvende herinnering aan Lambertus (Bertus) Wilmsen die in de eerste helft van de twintigste eeuw vele tientallen jaren met de schapen van boerderij Poelwijk door de omgeving van Oud-Zevenaar heeft getrokken.  
 

Bertus is geboren in 1886 in Venraaij en komt op jeugdige leeftijd als boerenknecht naar Zevenaar, waar hij op 14 maart 1965 overlijdt. 

 

1906    De Zevenaarse Schuttersvereniging St. Andreas wordt opgericht door H. van der Eem, op 't Grieth bij Bernardus (Naatje) Jansen.

Bij Naatje Jansen (over-over-overgrootvader van Sam, Simon en Sjef) van cafe Buitenlust op 't Grieth in Zevenaar wordt onder de wilgen op een warme zomerdag in 1906 de schutterij "Sint Andreas" opgericht. Bij de tenaamstelling wordt gekozen voor de patroonheilige van de Zevenaarse parochie St. Andreas. In de eerste statuten staat als doel van de schutterij: "de volksvermaken te veredelen en de eendrachtige samenwerking tussen de ingezetenen van Grieth en Zevenaar te bevorderen".

 

1906    De begraafplaats aan de Dijkweg in Oud-Zevenaar wordt in gebruik genomen. Op dit kerkhof zijn in de loop der tijd veel familieleden
"Van Keulen" begraven, waaronder over-overgrootouders van Sam, Simon en Sjef van Keulen.

   

De grafsteen van de overleden over-overgrootouders van Sam, Simon en Sjef:
Anna Jurrius
(1876-1942) en
Jan van Keulen
(1876-1952)

 

 

Blik vanuit het kerkhof op de Martinuskerk

Foto's zijn genomen op processiezondag
22 juni 2008.

   

"TOT WEERZIENS IN DEN HEMEL"

 

1906    Baron F.J.H. van Voorst tot Voorst, burgemeester van Zevenaar, overlijdt plotseling op 11 juni 1906 tijdens een raadsvergadering: "door een beroerte welke op hem neerviel als een bliksemschicht uit helderen hemel"

 

Frederik Joseph Henri baron van Voorst tot Voorst (1837 - 1906) wordt in 1866 burgemeester van de Liemerse gemeente Pannerden (thans deel van Rijnwaarden). Vijf jaar later in 1871 wordt hij burgemeester van Zevenaar. Met hem als burgemeester begint Zevenaar aan de 20e eeuw. Na een ambtsperiode van maar liefst 35 jaar overlijdt hij volkomen plotseling tijdens een raadsvergadering. Hij wordt als burgemeester opgevolgd door zijn schoonzoon baron van Hugenpoth tot Aerdt.  

1907    De chemicus Max von Gimborn begint een inktfabriek in de Wittenburgstraat in Zevenaar. Als kantoor dient het Doelenhuis. In dit pand aan de Kerkstraat met uitzicht op de Doelenstraat woont "meneer Max" met zijn huishoudster "Fraulein Kortmann".


 
                                                         

Het personeel van de Zevenaarse Gimborn omstreeks 1928.
Eerste rij (vooraan), v.l.n.r: H. Kruitwagen, Th. Aaldering, Dr. Oessel, A. Veneman;
Tweede rij v.l.n.r: S. Dikker, J. Sales, H. Sales, G. van Dremp, J. Aaldering, E. Koenders, A. Lukassen, J. Theunissen; 
Derde rij, v.l.n.r: W. van Uum, J. Theunissen, J. Kruitwagen, H. Kuster, Th. Jacobs, W. Derksen, Th. van Workum;
Vierde rij, v.l.n.r: G. Scholten, A. Koenders, H. van de Koning, G. Koenders, R. Gieling, K. Jas, onbekend;
Vijfde rij, v.l.n.r: R. Jansen, J. Hageman, J. Hofman, W. Vister, Th van Hal, T. van Hal, H. Wiggers, B. Bodde;
Zesde rij v.l.n.r: Th. Winkel, A. Wouters, J. Geurts, G. Theunissen, Koenders, H. Lusing.

 

1908    Opening ziekenhuis "Consolatio Afflictorum" Zevenaar aan de Didamseweg.  

 

Links: Ziekenhuis "Consolatio Afflictorum" omstreeks 1930

Onder: Een vooroorlogse ansichtkaart van het Zevenaarse ziekenhuis. Aan de rechterzijde zien we Hotel Wielerrust van de familie Benen.

1908     De Zevenaarse burgemeester A.L.W. baron van Hugenpoth tot Aerdt wordt op 27 augustus door de rechtbank in Arnhem onder curatele gesteld.

   

 

Adolf baron van Hugenpoth tot Aerdt wordt in 1893 op 30-jarige leeftijd burgemeester van Wehl. Vier jaar later wordt hij burgemeester van Boxtel en in 1908 volgt zijn benoeming tot burgemeester van Zevenaar.

Door een "absentie van geest", waarschijnlijk als gevolg van een opgelopen syfilis (lues of harde sjanker),  blijft hij slechts kort burgemeester in Zevenaar. Op een zondagmorgen in 1908 worden de kerkgangers in de St. Andreaskerk opgeschrikt door: "een hevig gebons op de kerkdeur en een vreeselijk geschreeuw, door den burgemeester, die in een vlaag van waanzin (....) den volke kond wilde doen, dat allen roomsch moesten worden".  Met grote moeite wordt hij overgebracht naar het Arnhemse St. Elisabethgasthuis. De rechtbank in Arnhem plaatst hem onder curatele. De behandeling en verpleging van Baron van Hugenpoth tot Aerdt vindt vervolgens plaats in de Nervenheilanstalt te Ahrweiler. In 1909 wordt de verpleging voortgezet in het Brabantse Boekel, waar hij in 1913 op vijftigjarige leeftijd overlijdt. In Zevenaar wordt hij als burgemeester opgevolgd door L.F.C.H.M. Ridder de van der Schueren.     

 

 

 

1909    Havezathe "Bloemendaal" in Oud-Zevenaar wordt door brand verwoest.

Op deze 19e eeuwse kaart van Oud-Zevenaar is de lokalisatie van havezathe (grote boerderij) Bloemendaal duidelijk weergegeven.

De geblokte streep van boven naar beneden is de Oud-Zevenaarse weg. Aan de westzijde van deze weg zien we Bloemendaal, aan de oostzijde het riviertje Aa en aan de zuidzijde de Ooyse dijk.

Voorts zien we de Breuly, een peervormige diepe plas, die ontstaan is na een dijkdoorbraak. Sedert de tweede helft van de 20e eeuw is de Breuly een gemeentelijk zwembad.  

 

 

 

1910    De inktfabrikant, Max von Gimborn, laat een botanische tuin (5 ha) aanleggen aan de Emmerichseweg (nu Babberichseweg) in samenwerking met de Berlijnse landschapsarchitect Grossmann. Momenteel is deze Gimbornhof eigendom van de gemeente Zevenaar en toegankelijk voor publiek.

1910   Op 15 november wijdt aartsbisschop Van de Wetering de nieuwe kerk in Loil, een van de oudste buurtschappen van Didam, plechtig in. Wanneer een jaar later ook in Dijk bij Didam een nieuwe R.K kerk wordt ingewijd heeft de gemeente Didam in korte tijd twee nieuwe R.K. parochies.


De R.K kerk in Loil in 1910

 

1911    Op de langste dag van het jaar trouwen in Zevenaar Christiaan Polman en Marie Jansen (over-overgrootouders van Sam, Simon en Sjef van Keulen).

 

 

Bruidspaar Polman-Jansen op 21 juni 1911

Na de huwelijksvoltrekking gaan Christiaan Polman en Marie Polman-Jansen wonen op de Grietsestraat 72 in Zevenaar. Het echtpaar krijgt drie kinderen (Gerrit, Mies en Christine). Na het overlijden van Christiaan in 1954 blijft Marie met haar dochter Christine nog enkele jaren in het grote pand wonen totdat ze in 1960 naar de Wihelminalaan 4 in Zevenaar verhuizen. Het pand Grietsestraat 72 wordt in 1960 grondig verbouwd tot bankgebouw en enige tijd later tot Video-Store. In 2001 wordt het pand afgebroken om plaats te maken voor een groot winkelcomplex (waarin o.a. Albert Heijn).

 

 

 

Bouwtekening (1910) voorzijde Grietsestraat 72

Aan de rechterzijde van de ingang (portaal) het cafe en aan de linkerzijde de winkel; het raam geheel links is van de voorkamer van het huis.

Van het oorspronkelijke pand Grietsestraat 72 zijn, voor zover mij bekend, helaas geen foto's bewaard gebleven. Het pand was architectonisch een mooi gebouw. De buitenmuren bestonden uit steens metselwerk, waarvan de voorgevel uitgebouwd was met een houten waranda, waarin veel glas was verwerkt. In de raamkozijnen zat bovenin kruishout met veel kleine ruitjes. Boven de deuren en ramen bevonden zich segmentbogen. Je kwam, dat herinner ik me heel goed, het gebouw binnen via een portaal; links een winkel en rechts de zogenaamde bierkamer / cafe. In het cafe was in de jaren vijftig tijdelijk het belastingkantoor gevestigd. Het gebouw was verder voorzien van een gebroken- of mansardedak, dat onder de goten voorzien was van mooi lijstwerk.       

 

1912     C. Th. Voss wordt pastoor in Oud-Zevenaar. Hij zal dit blijven tot 1932. Pastoor Voss staat bekend als weldoener voor de armen en is de eerste pastoor die aan de Dijkweg te Oud-Zevenaar begraven wordt. Pastoor Voss heeft veel schoolrapporten van Louis (Wiet) van Keulen, (overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen) ondertekend. Ook bij de eerste aanstelling van Louis van Keulen, als onderwijzer in
's-Heerenberg in 1931, speelt pastoor Voss, die in 's-Heerenberg over goede contacten beschikt, een belangrijke rol.

In de eerste helft van de 20e eeuw is het gebruikelijk dat ook de parochiegeestelijke een schoolrapport ondertekent.

Het rapport van de overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen, ondertekend door de Oud-Zevenaarse pastoor Voss

1912    Op maandagochtend 12 februari wordt Beek en omgeving opgeschrikt door een kindermoord, die de dag tevoren heeft plaatsgevonden. Deze moord zou de  gemoederen lange tijd bezig houden Een zevenjarig meisje, Maria Hartjes, dat op zondagmiddag om ongeveer 4 uur naar de winkel van Ten Benzel wordt  gestuurd om lucifers te halen, komt tot grote ongerustheid van de ouders niet terug. De ouders zoeken tevergeefs. Om tien uur wordt de marechaussee gewaarschuwd, die tot drie uur eveneens zonder resultaat zoekt. De volgende ochtend wordt in het bos niet ver van de ouderlijke woning het lijk gevonden. Het kind blijkt te zijn misbruikt en gewurgd. Intensief politiewerk zou niet leiden tot veroordeling van een dader.


Diverse betrokkenen bij de afschuwelijk kindermoord in Beek
In de cirkel het vermoorde meisje: Maria Hartjes; 1 en 2: de ouders van Maria; 3: de 25 jarige Christine Gottsman uit Emmerik, die een veldarbeider als mogelijke dader vermoedt; 4: de heer Semmelink, die belangeloos zijn auto ten dienste van het opsporingsonderzoek afstond; 5: een wachtmeester van de marechaussee de heer G. Kelder; 6: een Duitse politiehondbegeleider; 7: journalist Themans; 8 commissaris van politie Maixner uit Emmerik; 9 de heer H. Keuning, journalist uit Doesburg   

1914    Op 31 juli om 12.10 uur kondigt de Nederlandse regering een militaire mobilisatie aan. Korte tijd later breekt een weerzinwekkende oorlog (W.O. I 1914 - 1918) uit waarin 10 miljoen mensen omkomen. Hoewel Nederland buiten het oorlogsgeweld blijft, gaat ook in de Liemers de bevolking gebukt onder angsten, onzekerheid, tekorten, ondervoeding, werkeloosheid en armoede.

Ook soldaten uit de Liemers worden in 1914 gemobiliseerd. Op nevenstaande foto Gerrit Jansen uit Zevenaar (staand geheel links), broer van Marie Polman-Jansen (over-overgrootmoeder van Sam, Simon en Sjef van Keulen).

Volgens de overlevering loopt Bernardus Jansen (vader van o.a. Gerrit en Marie), over-over-overgrootvader van Sam,  Simon en Sjef, bij het kijken naar het verloop van de mobilisatie een "koudje" op ten gevolge waarvan hij op 11 augustus 1914 op 64-jarige leeftijd overlijdt. 

Wanneer de strijdende partijen eind 1914 vastlopen in een zinloze en wrede loopgravenoorlog in Vlaanderen zal het Nederlandse leger vier jaar paraat blijven. Voor de meeste Nederlandse soldaten is dit een periode van grote ergernis en verveling.

Hoewel Nederland buiten de Eerste Wereldoorlog blijft, is deze periode ook voor de bevolking in de Liemers een tijd van afzien.

 

 

1914       Zevenaar beschikt over een handbediende telefooncentrale  met veertien aansluitingen. Buiten kantoortijd is geen communicatie mogelijk.

 

1915    Zevenaar-stad wordt op het elektriciteitsnet aangesloten. De petroleumlantaarns worden vervangen door 16 nieuwe -elektrische- lantaarnpalen. Wethouder en raadslid jhr. Louis (L.J.M.) van Nispen van Sevenaer is een van de "motoren" bij de invoering van elektriciteit.

 

 

In de Liemerse samenleving (aan het einde van de 19e eeuw en in de eerste helft van de 20e eeuw) neemt
Louis van Nispen een heel bijzondere plaats in. Stammend uit het geslacht van Nispen, dat sedert 1785 in "Huis Sevenaer" woont, heeft Louis van Nispen evenals zijn vader jhr. Rafael (A.J.B.M.) van Nispen (1803 - 1885) een rol gespeeld bij de emancipatie van het toen achtergestelde katholieke volksdeel. In 1895 wordt Louis van Nispen gekozen in de Zevenaarse gemeenteraad. Hij blijft tot 1939 een markant raadslid en vervult daarnaast vele (neven)functies.  In 1897 trouwt hij met Mies Vos de Wael. Het huwelijk blijft kinderloos.

    

 

 

1915    Christiaan Polman (over-overgrootvader van Sam, Simon en Sjef) bouwt een zestal huizen onder een kap op het Grieth.

 

Deze huizen aan de Oude Doesburgseweg  (tot 1952: Angerloscheweg, daarna tot 1965 Doesburgseweg en vanaf 1965 Oude Doesburgseweg) zijn bijna een eeuw geleden gebouwd in opdracht van C.J. Polman.  Deze  foto van de huizen is uit de jaren tachtig van de 20e eeuw.

In deze woningen hebben in de eerste helft van de 20e eeuw gewoond: Schouten, Keultjes, Gieling, Vos, Sesink, Van Ditshuizen, Sleijster, Mulderij, Sanders Van Tuil, Utee en Diderichs.

Dat het college van Burgemeester en Wethouders in 1915 snel handelt blijkt uit het feit, dat al daags na de aanvraag van de vergunning toestemming tot bouwen wordt verleend.

 

1916    Ondanks armoede en werkeloosheid, mede door de oorlog in buurlanden, viert Oud-Zevenaar het zilveren priesterfeest van
pastoor C.T. Voss, de "weldoener der armen".

1916    In Pannerden is pastoor Felix Roelofs de eerste pastoor die in de Martinusparochie zijn gouden priesterfeest viert. Hij is pastoor in Pannerden van 1 november 1889 tot zijn dood op 1e Kerstdag 1924. Pastoor Roelofs, vermaard om zijn indrukwekkende zondagse preken, is pastoor in de periode (1903 - 1927) dat de familie Van Keulen - Jurrius (over-overgrootouders van Sam, Simon en Sjef van Keulen) in Pannerden woonachtig is geweest. Roelofs wordt in januari 1925 opgevolgd door Johannes Brugman, die op 15 augustus 1961 zijn 60-jarig priesterfeest viert.

 

 

 

Afbeelding van de
Pannerdense Dorpstraat met pastorie uit 1923.

Op het moment dat deze foto is genomen woont pastoor Roelofs in deze pastorie.

 

De familie Van Keulen-Jurrius woont van 1903 tot 1927 op een boerderij in Pannerden .

In januari 1926 staat Pannerden na een dijkdoorbraak vrijwel volledig onder water. De boerderij van de familie Van Keulen is een van de weinige huizen die niet onder water staat, niettemin verhuist de familie een jaar later naar een boerderij in Ooy bij Zevenaar.

1916    Op 28 juni wordt in Zevenaar een nieuw postkantoor in gebruik genomen in de voormalige Doelentuin. Dit inmiddels bijna honderd jaar oude gebouw doet heden ten dage nog steeds dienst als postkantoor.

 

Op deze opname uit de twintiger jaren van de 20e eeuw zien we rechts het Zevenaarse postkantoor en links de inktfabriek van Von Gimborn.

De oplevering van het postkantoor in 1916 moet enkele maanden worden uitgesteld als gevolg van de oorlogstoestand van de Eerste Wereldoorlog waardoor de aanvoer van bouwmaterialen vertraagd is. 

Tot 1916 is het postkantoor gevestigd in een pand op de hoek Kerkstraat en Kostschoollaan. In dit pand komen later achtereenvolgens de bakkers Hagdorn, Berntsen, De Lorijn en Seegers.  

 

1916   Op 21 september overlijdt in 's Gravenhage Jean P.R.M. de Neree tot Babberich, vanaf 1893 vooraanstaand lid van de Raad van Staten. Vier dagen later wordt hij per staatsspoor naar Zevenaar overgebracht en begraven in het familiegraf naast de R.K kerk in Oud-Zevenaar. Zijn begrafenis wordt onder meer bijgewoond door: prins Hendrik, de ministers Cort v. d. Linden, Ort en Lely, de oud-ministers Rink en Nelissen, de commissaris van de koningin Sweerts de Landas, de burgemeester van 's Gravenhage Van Karnebeek, de vice-president en leden van de Raad van Staten, leden van de Hoge Raad en vele gedeputeerden.


Jean. de Neree 
(1850-1916)

1917    Het Zevenaarse ziekenhuis wordt uitgebreid tot 44 bedden en krijgt een nieuwe operatiekamer. De verpleegprijs per dag bedraagt 1,10 gulden (ongeveer 0,50 euro).

1917    In Didam gaat het Rijks Quarantaine Station van start, waar in totaal ongeveer 2500 deserteurs van vele nationaliteiten worden ondergebracht. Zieke militairen worden in afzondering verpleegd in houten barakken. Naast influenza is tuberculose (vliegende tering) een besmettelijke aandoening, die aan velen het leven kost. Directeur wordt de Didamse dominee Stork. Na de opheffing in 1919 worden de houten barakken gebruikt voor een kinderkamp, waar in de periode 1919 tot 1929 ongeveer 4000 verzwakte stadskinderen worden ondergebracht om weer op krachten te komen. Directeur van het kinderkamp wordt eveneens dominee Stork.

  
Quarantaine-station Didam in 1918
Links: Per speciale "lazeret" trein worden deserteurs na verblijf in het Didamse Rijks Quarantaine station naar eigen land vervoerd.

In het midden met hoed op het hoofd: de directeur van deze inrichting, dominee G. Stork
Rechts Twee zieken, een verpleegster en het directeursechtpaar. Zieke militairen worden in afzondering verpleegd in houten barakken. Naast influenza is tuberculose (vliegende tering) een besmettelijke aandoening, die aan velen het leven kost.

1917
    Chr. J. Polman (over-overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen) plaatst naast zijn huis aan de Grietsestraat een gebouw dat in eerste instantie bestemd is als dansgelegenheid, maar in 1917 / 1918 (gedurende de Eerste Wereldoorlog) worden er krijgsgevangenen van diverse nationaliteiten in ondergebracht.

Voorzijde dansgelegenheid (bouwtekening 1916)

In dit gebouw is ook enige tijd een bioscoop gevestigd van de Eindhovense ondernemers Van Tuyl en Van de Werf, waarbij het mechanische gedeelte voor het draaien van de films vanuit de naastgelegen bakkerij van Christiaan Polman wordt bestuurd.

 Aangezien de bioscoop slecht loopt, wordt het gebouw eind 1926 afgebroken en bouwt Polman op die plaats een dubbel woonhuis, dat wordt verhuurd aan de families Siweck en Bos. Latere bewoners zijn onder meer: Tiemego, Vorstelman, Kuppens, Peters, Van Geffen en Krist. In 1968 koopt Tjon An The het pand en verbouwt het tot een Chinees-Indisch restaurant met bovenwoning. In november 2001 wordt het gesloten en maakt het plaats voor een nieuw winkelcentrum.

 

1918    De wereldwijde influenza-epidemie teistert ook de Liemers. Graafschapbode 19 november 1918: "Overal, in 't binnenland hoort men van ziekte en sterven. In de dorpen luidt dag aan dag de doodsklok". Enkele voorbeelden: Angerlo: 14 doden, Herwen en Aerdt 30 doden en Zevenaar 16 doden a.g.v. influenza.


Begrafenis in 1918 van een gedeserteerde Franse soldaat, overleden in het Rijks Quarantainekamp in Didam.

1919    De tabaksondernemer Buschhammer sticht een sigarettenfabriek in de Kerkstraat in Zevenaar. Enige jaren later komt deze fabriek in handen van de Turmac en vele decennia later in handen van de British American Tobacco (B.A.T.).

 

Helemaal rechts Huize Rijck in de Stationsstraat, waarin o.m. achtereenvolgens woonden de families Frowein, Buschhammer en Hazewinkel. Momenteel is Huize Rijck kantoor van de ernaast gelegen B.A.T.-sigarettenfabriek. Het grote gebouw waarboven de kerktoren uitkomt is de tabaksschuur waar Buschammer (later Turmac/B.A.T.) in 1919 met de productie van "cigarettes" begon.

Opmerking: Inmiddels (december 2008) heeft de British American Tobacco (B.A.T.) de sigarettenproductie in Zevenaar beeindigd waarmee een eind is gekomen aan een periode van 90 jaar sigarettenproductie in Zevenaar.

 

1920    Gemeenteraad van Zevenaar besluit om de Slijkstraat (straat waarin veel allerarmsten wonen, op dat moment ook gezien als "achterbuurt") voortaan Schoolstraat te noemen.

1920     In Zevenaar wordt burgemeester Ridder de van der Schueren (1841 - 1921) opgevolgd door Jhr. Tanne van Nispen tot Pannerden (1884 - 1964). Met hem als burgemeester zal Zevenaar de Tweede Wereldoorlog ingaan.

 

Ludovicus Ridder de van der Schueren wordt in 1908 op 67-jarige leeftijd burgemeester van Zevenaar. Hij is wethouder in 's-Hertogenbosch, totdat hij aan het eind van de 19e eeuw dijkgraaf wordt in de Liemers en gaat wonen aan de Markt te Zevenaar. Door zijn huwelijk met M.H.P.C.  de Neree tot Babberich, voltrokken in 1869 op kasteel "Halsaf" in Babberich, is er een extra motief voor hem om in de Liemers te wonen.

De van der Schuren blijft twaalf jaar burgemeester in Zevenaar totdat hij op 79-jarige leeftijd in 1920 zijn ambt ter beschikking stelt.        

 

Jhr. Antoine (Tanne) Eduard Marie van Nispen tot Pannerden wordt in 1884 geboren op "Huize Hoek" in Zevenaar (Huize Hoek is aan het eind van de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers opgeblazen; nu  staat op deze plaats het bevrijdingsmonument "De vier tamboers"). In 1911 wordt hij, op 27-jarige leeftijd, benoemd tot burgemeester van Didam. In 1920 wordt hij burgemeester van Zevenaar, waar zijn grootvader in het midden van de 19e eeuw ook al burgemeester was geweest.
Van Nispen tot Pannerden is ruim een kwart eeuw burgemeester van Zevenaar, wanneer hij in 1946 van het Ministerie van Binnenlandse Zaken het advies krijgt ontslag te nemen. Hij wordt opgevolgd door de eerste niet adellijke burgemeester van Zevenaar F.W.J. van Gent.  

 

1921    Bij de viering van het 400-jarig bestaan van de St. Andreasparochie op 23 september 1921 worden de R.K. Jongensschool en MULO-school geopend in de Nieuwe Doelenstraat in Zevenaar. Beide scholen staan onder leiding van de heer J. Th. Gerrits ((1890 - 1965), die vanwege zijn imposante voorkomen in de volksmond wel "lange Jan" genoemd wordt.

 

R.K. Jongensschool en MULO-school in de Nieuwe Doelenstraat in Zevenaar
Foto jaren twintig.

Dit schoolgebouw is omstreeks 2000 afgebroken. Op de plaats van de vroegere school bevindt zich nu een parkeerterrein, tegenover de COOP-supermarkt.

In de periode 1937 - 1951 is Louis van Keulen (overgrootvader van Sam, Simon en Sjef) als onderwijzer in dit gebouw werkzaam.

 

1921    In Zevenaar wordt de Protestantse Woningbo

Oud Zevenaarsestraat vanaf de spoorbaan in de richting Oud-Zevenaar, omstreeks 1923.

De woningen aan de rechterzijde zijn in de jaren twintig gebouwd door de Protestantse Woningbouwvereniging Zevenaar. Aan de linker zijde van deze weg bouwde C.J. Polman (over-overgrootvader van Sam, Simon en Sjef) in de jaren dertig een zestal 2-onder-1 kap woningen. In de volksmond werd Polman de dollarkoning genoemd, omdat hij enige jaren in Amerika als bakker had gewerkt. Vrijwel alle woningen op bovenstaande foto werden i.v.m. de aanleg van de Betuwelijn afgebroken. Het weggetje, dat op bovenstaande foto linksaf gaat, is de Zwarteweg. De huizen, die in latere jaren aan deze weg zijn gebouwd, zijn alle i.v.m. de Betuwelijn omstreeks 2000 afgebroken. Op de plaats van de Zwarteweg bevindt zich nu de Ringbaan Zuid. Aan de Zwarteweg woonden halverwege de twintigste eeuw de families: Martens, Venema, de Graaf, Van Keulen, Bergervoet, Sloot, Berendsen, Geurds, Hanen en Polman.

 

1923    De zeer markante Prof. dr. Th. H. van Oppenraay wordt pastoor van de Andreasparochie in Zevenaar.

 

Th. H. van Oppenraaij wordt op 17 september 1877 in het Betuwse Bemmel geboren. Op 15 augustus (feestdag Maria Hemelvaart) 1900 wordt hij tot priester gewijd en zes jaar later doctoreert hij in Leuven. In de periode 1908 tot 1923 is hij professor aan het Groot-Seminarie te Rijsenburg. In 1923 wordt dr. van Oppenraaij pastoor in Zevenaar, waar hij een zeer opmerkelijk figuur is. Hij heeft een antipathie ten opzichte van grootgrondbezitters waaronder de Zevenaarse jhr. Louis van Nispen. Hij zet zich met kracht in voor de jaarlijkse processies en in het onderwijs stelt hij aan zijn leerlingen hoge eisen; de snelheid en hoeveelheid die hij dicteert is aanzienlijk. Zijn kleding, kniebroeken met zwarte kousen en schoenen met zilveren gespen, is voor Zevenaarse begrippen zeer opmerkelijk. Op 13 oktober 1933 overlijdt hij in zijn geboorteplaats Bemmel en wordt op 17 oktober 1933 in Zevenaar begraven op het kerkhof aan de Arnhemseweg. Tijdens deze begrafenis spreekt de latere kardinaal de Jong een lijkrede uit.     

Van Oppenraay wordt als pastoor in Zevenaar opgevolgd door L.J. H. Teeuwen, die in de periode 1933 tot 1945 pastoor in Zevenaar is.

 

1923    In de Zevenaarse Marktstraat wordt een echte riolering aangelegd.             

 

Links: De Markt(straat) kort na de aanleg van de riolering in 1925

Rechts: De Marktstraat omstreeks 1930

Beide afbeeldingen: gezien in de richting van de Grietsestraat 

1924    In Zevenaar wordt naast het ziekenhuis een sanatorium geopend voor lijders aan de zo gevreesde t.b.c. (tuberculose / tering).

Deze foto is van de lighal van het Zevenaarse sanatorium. Volgens de inzichten van die tijd geschiedt het kuren bij voorkeur in de openlucht. Door armoede, ondervoeding en slechte leefomstandigheden kwam t.b.c. erg veel voor. Nadat halverwege de twintigste eeuw een werkzaam medicijn wordt ontdekt door Waksman en de welvaart toeneemt, daalt het aantal lijders aan deze aandoening snel.


1924
     In Pannerden wordt het nieuwe schuttersgebouw van schutterij "Claudius Civilis" door pastoor Roelofs ingewijd.


Schuttersfeest Claudius Civilis in Pannerden in oktober 1926
Op deze afbeelding diverse leden van de familie Van Keulen-Jurrius, die tot 1927 in Pannerden wonen:
1 Theed (Theodorus Johannes Hendrikus) van Keulen (1905-1979) en zijn broer:
2 Harrie (Hendrikus Gerardus) van Keulen (1906 - 1986) en hun zus:
3 Mia (Maria Catharina) van Keulen (1907 - 1963) en hun vader:
4 Jan (Johannes Wilhelmus) van Keulen (1876 - 1952), over-overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen


1925
    Ter bestrijding van de veel slachtoffers makende tuberculose wordt een kringconsultatiebureau voor de gehele Liemers in Zevenaar opgezet. De Zevenaarse arts J. G. A. Honig speelt hierbij een belangrijke rol. 

1925    In Zevenaar wordt  T.V.V. (Turmac Voetbal Vereniging) opgericht.

Vanaf het eerste begin besteedt de Turmac veel geld aan de sponsering van de sport. Al in de jaren twintig wordt het Nederlands Olympisch Comite financieel gesteund. Zo lezen we in een advertentie in 1924: "Weet u dat U door het rooken van Turmac Cigaretten het Olympisch Comite in zijn streven kunt steunen?"

Op de foto het eerste elftal van T.V.V in de jaren dertig. Geheel rechts erevoorzitter Gersdorf, directeur van de Turmac, die op 9 september 1944 door de Duitse bezetters is vermoord.

 

1925    Op de Zevenaarse Andreasschool aan de Nieuwe Doelenstraat behaalt de eerste leerling het Mulo-diploma (W. Willemsen uit Oud-Zevenaar). Het hoofd der school de heer Gerrits vermeld vol trots: "geslaagd allen".

 

Linker foto: Lagere schoolklas (1922) van de Andreasschool aan de Nieuwe Doelenstraat in Zevenaar met op de achtergrond de heer Gerrits (hoofd) en juffrouw Bollen.

Rechter foto: Het onderwijzend personeel (1922) van de Andreasschool met achter de tafel zittend de heer Gerrits en rechts daarvan juffrouw Bollen. Staand 2e van links: meester Berendsen, het latere hoofd van de school in Groessen.

 

1926    Watersnood in de Liemers als gevolg van een dijkdoorbraak in Pannerden.

De gearceerde gebieden staan in het voorjaar van 1926 onder water.

In Pannerden staat alleen de hogergelegen boerderij van "Van Keulen" niet onder water. Op bepaalde plaatsen bereikt het water een hoogte van meer dan drie meter.

 

 

Ook landelijk trekt de watersnood grote aandacht. Mariniers schieten de bevolking te hulp. Op 7 januari 1926 brengt koningin Wilhelmina een bezoek aan Pannerden om de situatie in ogenschouw te nemen. De bevolking van de Liemers is in het verleden vaak geconfronteerd met de gevolgen van hoog water. Andere hoogwaterjaren van de laatste 125 jaar: 1882, 1883, 1906, 1914, 1920, 1930, 1946, 1948, 1952, 1955, 1957, 1865, 1966, 1970 en 1995.

 

1926    De Zevenaarse gemeenteraad besluit met 6 tegen 5 stemmen tot de aanleg van waterleiding.

1926    In Zevenaar wordt  op 24 september een Liemerse Rijwielbedevaart naar Kevelaer opgericht.

Van oudsher worden ook vanuit de Liemers bedevaarten naar het Duitse Kevelaer gehouden. In 1926 wordt er zelfs een Liemerse Rijwielbedevaart naar Kevelaer opgericht. Doel van de vereniging is het jaarlijks houden van een bedevaart per rijwiel van Zevenaar naar Kevelaer. Lid van de vereniging kunnen alle katholieke mannelijke ingezetenen van de parochies uit de Liemers worden. Op bovenstaande foto staan de leden van de vereniging op 't Grieth klaar om te beginnen aan hun tocht naar Kevelaer. Merk op dat alle deelnemers een hoofdbedekking dragen. In het begin van de 20e eeuw is het ongepast bloothoofds te fietsen. De Vereniging Liemerse Rijwielbedevaart bestaat nu niet meer, maar nog altijd vindt elk jaar, ook vanuit de Liemers, een bedevaart naar Kevelaer plaats.

 

1927    De familie Van Keulen-Jurrius verhuist van Pannerden naar Ooy bij Zevenaar.

Ondanks dat de boerderij van de familie Van Keulen in Pannerden bij de overstroming in 1926 niet onder water komt te staan, verhuist de familie vanwege het overstromingsgevaar in 1927 toch naar Ooy bij Zevenaar. Daar koopt de familie nevenstaande boerderij aan de Pannerdenseweg.

 

1927    De congregatie "Broeders van de Onbevlekte Ontvangenis" bouwen een imposant klooster aan de Babberichseweg te Zevenaar. Juvenaat
Babberichseweg in Zevenaar

1927     In Zevenaar gaat een consultatiebureau van de "Vereeniging Zuigelingenzorg" van start, dat ook door moeders uit Didam ("Diem") wordt bezocht.

1927      De Zevenaarse sigarettenfabriek  Turmac verkrijgt het predikaat "hofleverancier'.

 

Op 12 september 1927 brengt
prins Hendrik, echtgenoot van koningin Wilhelmina, een bezoek aan de Turmac in de Kerkstraat in Zevenaar. Bij deze gelegenheid wordt de fabriek "hofleverancier".

Op de foto v.l.n.r: prins Hendrik,
de heer  Gersdorf (latere directeur) en de heer Leferink (directeur).  De huizen aan de linker zijde staan er nog altijd. 

 

1928    Zevenaar krijgt stromend water van het Gemeentelijk Waterleidingbedrijf. Voorlopig geven velen nog de voorkeur aan de vertrouwde stadspomp en een eigen pomp in huis. In 1930 bedraagt het totaal aantal aansluitingen 330 op een bevolking van 6.236 inwoners.

 

Op deze foto van de Kerkstraat (1900) in Zevenaar is rechts een waterpomp te zien. Na 1928 kunnen deze pompen geleidelijk uit het straatbeeld verdwijnen.

 

1929    Een van de zwaarste winters van de 20e eeuw. De hevige koude duurt van januari tot half maart. Er zijn vele meldingen van afgevroren oren en ledematen. Op 11 februari vriest in Steenderen een melkrijder, tijdens zijn dagelijkse rit op zijn wagen, dood. De problemen zijn overal groot, ook al door de veelal eenvoudige niet geisoleerde huizen, waardoor de snijdende vrieswind naar binnen waait.

   

Een beeld van de dichtgevroren Rijn bij Pannerden in 1929. Ook met auto's wordt over de Rijn gereden.

1929    De positieve ontwikkelingen van de jaren twintig worden bijzonder wreed verstoord door de beurskrach op 29 oktober, het begin van een wereldwijde crisis, die zijn weerga niet kent.  

Vooral in de jaren twintig en dertig floreert het verenigingsleven. Bijgaande foto is van de Zevenaarse dameszangvereniging "BelCanto" in de tweede helft van de jaren dertig.

Rij boven v.l.n.r.: Nera Polman, Agnes Hulkenberg, Leida Berends, dames Berendsen en Roelofsen, Leida Tiemissen, Marietje Godschalk, mej. Gieling, Annie van der Eem, Fientje Boerboom, Greet Maasen, Tilly Hendriks, Betsie Opdenoordt, Tonny Geurts, mej. Geurts.

Rij midden v.l.n.r.: Christine Polman (zus van Mies Polman), Doortje Hermsen, Marietje Peer, Dora Geurts, Mej. Berndsen, onbekend, Dora en Katrien Folker, Doortje Buiting, Siska Nijhof, Leida Joosten (nicht van Christine Polman), Riek Gerritsen, Stien Welling, Corrie Boddé.

Rij onder v.l.n.r.: Elly Mul (nicht van Christine Polman), Doortje Godschalk, Annie Hendriks, Mies Joosten (nicht van Christine Polman), Pierre Smeets (dirigent), mej Geers, Marie Kuppers, Marie Dapper, mej. Elfrink.   

  \  

 

   

Ook deze foto illustreert het bloeiende vooroorlogse verenigingsleven in de Liemers Blijkens informatie op achterzijde van de foto is deze opname gemaakt op 5 februari 1936.

Tweede van links, tweede rij van voren met bril: Christine Polman.

WIE HEEFT MEER INFORMATIE? Kan het AMICITIA zijn? Bestaat Amicitia l in 1936 al in Zevenaar? Graag reacties naar: chrisvankeulen@hetnet.nl 

 

1930     In Zevenaar-stad begint Fa. A. Sweers met het ophalen van vuilnis.

1930    Door toedoen van de Zevenaarse arts J. Honig start een gemeenschappelijke ambulancedienst van een aantal samenwerkende Liemerse gemeenten: de Naamloze Vennootschap Ziekenauto Zevenaar en Omstreken.

 

De ziekenwagen van de gemeenschappelijke ambulancedienst van Liemerse gemeenten omstreeks 1935.

In financieel opzicht wordt de gemeenschappelijke ambulancedienst van Liemerse gemeenten een groot debacle. Begin jaren 40 voelt men zich zelfs genoodzaakt de ziekenauto aan de chauffeur, de Groessense garagehouder P. Palm, "bij wijze van afbetaling van achterstallig loon" te geven.

 

1931     De Oud-Zevenaarse kerk krijgt prachtige gebrandschilderde ramen van Joep Nicolas. Klik hier voor meer informatie over Joep Nicolas.

 Joep Nicolas (1897 - 1972) in 1972

 

 

Detail uit een op 34-jarige leeftijd door Joep Nicolas ontworpen glas-in-loodraam in de St. Martinuskerk van Oud-Zevenaar.

De Oud-Zevenaarse parochie komt in contact met de legendarische glazenier door haar kapelaan Frits van der Meer, die een levenslange vriendschap met Joep Nicolas opbouwt. Later wordt dr. van der Meer een vermaard hoogleraar kunstgeschiedenis aan de Universiteit van Nijmegen.
In totaal heeft de Martinuskerk vijf gebrandschilderde ramen van Nicolas. Algemeen wordt de artistieke waarde van deze ramen als zeer hoog gezien.

De gebrandschilderde ramen worden pastoor Voss aangeboden t.g.v zijn vijftigjarig priesterfeest. Per raam bedragen de kosten in 1931 1300 gulden (590 euro).    

 

 

1932    Op 31 augustus 1932 overlijdt de geliefde Oud-Zevenaarse pastoor C. Voss.

 

Pastoor C. Th. Voss wordt op zijn uitdrukkelijke verzoek niet begraven in het priestergraf bij de Oud-Zevenaarse Martinuskerk maar tussen zijn parochianen op het (toen) nieuwe kerkhof aan de Dijkweg.

 

Grafsteen van pastoor Cornelis Theodorus Voss (1865 - 1932) (foto augustus 2008)

   

 

1932     In verband met de concurrentiestrijd als gevolg van de economische crisis start de Turmac in Zevenaar met de produktie van sigaren; een bekend merk is "Vendelier". Door de slechte verkoopcijfers wordt de produktie reeds in 1934 gestaakt.

 

 

 

 

 

Een groepje Turmac-arbeiders
jaren twintig

 

 

1933    De Zevenaarse synagoge bestaat 100 jaar. Het eeuwfeest wordt sober gevierd in verband met de ontwikkelingen in Duitsland.

1934    De Turmac voert een doorbetaalde vakantie van drie dagen in.

Een vakantiedag aan zee was in de sobere dertiger jaren al heel bijzonder. Op deze foto
familie Joosten - Jansen uit Zevenaar.

 

 

1934    Het Nederlands voetbalelftal plaatst zich voor het eerst in de geschiedenis voor het eindtoernooi van een wereldkampioenschap. De spelers worden op het Zevenaarse station uitgezwaaid.

 

Het Nederlands voetbalelftal reist in 1934 per trein naar het eindtoernooi van het wereldkampioenschap in Italie.

Op deze foto worden de spelers van het Nederlands voetbalelftal op het
station in Zevenaar door supporters uitgezwaaid.

Het toernooi verliep voor Nederland overigens niet erg succesvol. Reeds in de achtste finale werden de Nederlanders uitgeschakeld na een van Zwitserland met 2-3 verloren wedstrijd. 

 

 

1935 Er bestaan gevorderde plannen om het Twente-Rijnkanaal door de Liemers te leiden.

Realisatie van het Twente-Rijnkanaal door de Liemers kan de lokale industrie een impuls geven. Het kanaal (zie plantekening) moet lopen ten zuiden van Wehl, Didam en Zevenaar en tussen Pannerden en Lobith uitmonden in de Rijn.

Het plan is nooit gerealiseerd wellicht mede door de naderende Tweede Wereldoorlog.

Ongeveer zeventig jaar later zal een in economisch opzicht uiterst omstreden plan "de Betuwelijn" wel  geeffectueerd worden en de westelijke zijde van de Liemers splijten.   

1936    Zevenaar verwelkomt haar 7.000e inwoner. De Nederlandse Spoorwegen sluiten de stations in  Duiven, Groessen en Westervoort.

 

Station Duiven (foto omstreeks 1930) heeft als zodanig dienstgedaan van 1855 tot 1936. Van 1936 tot 1980 was het in gebruik als woning.

In 1980 werd Westervoort weer halteplaats voor treinen en het oude station werd afgebroken en vervangen door een nieuw eenvoudig station.

 

1938    Een voor de inwoners van Zevenaar vreemd Duits vliegtuig, een autogiro genaamd,  landt niet ver van de Babberichseweg. Veel mensen zien dit als een voorbode van naderend onheil.   

 

Vele inwoners van Zevenaar e.o. kijken hun ogen uit. Een merkwaardig Duits vliegtuig, een "autogiro", is geland. Men is er niet gerust op.  

 

1939    Dat de crisis van de jaren dertig ook de Turmac in Zevenaar treft, blijkt onder meer uit het aantal personeelsleden dat in 1939 nog maar 328 bedraagt (vijf jaar eerder nog meer dan 900).

1940    In de maanden voor mei wordt steeds duidelijker dat de oorlog aanstaande is. Op Goede Vrijdag 22 maart 1940 vindt op zeer grote hoogte een luchtgevecht plaats. Een Spitfire van de Britse Royal Air Force, die op de terugweg is van een fotoverkenningsvlucht boven het Duitse Ruhrgebied, wordt door een Duits vliegtuig onderschept en komt om 12.41 uur neer bij de kruising van de Herwensedijk met de Polderdijk tussen Herwen en Lobith. De piloot Claude Wheatley komt hierbij om het leven. Zijn parachute heeft zich niet geopend. Hij stort ter aarde aan de Duitse zijde van de Rijn, in de weide van Gottfried Derksen bij Duffelward en wordt door de Duitsers nog dezelfde dag met militaire eer begraven.


Omstanders aanschouwen op 22 maart 1940 de resten van de neergestorte Spitfire
Collectie Sander Woonings, Arga (Aircraft Research Group Achterhoek)

1940    Voorjaar 1940 neemt de Duitse dreiging snel toe. Regelmatig vliegen Duitse vliegtuigen over Zevenaar. Gemotiveerde inwoners bouwen in de Didamsestraat, onder leiding van de veldwachter, de "Oswald-linie" een goed bedoeld, maar naar op 10 mei zal blijken, nutteloos verdedigingswerk bestaande uit zand, stenen, prikkeldraad en schuinliggende boerenkarren.  

1940    Nacht 10 mei: Grote aantallen Duitse vliegtuigen komen over. Een onafzienbaar leger Duitse soldaten gaat via de Babberichseweg en de Arnhemseweg richting Westervoort. Na het opblazen van de Westervoortse brug ontstaat een file aan Duitse oorlogsvoertuigen van 20 km tot Emmerich.

 

 

Op vrijdag 10 mei wordt de Westervoortse brug in alle vroegte om 4.45 uur opgeblazen waardoor de Duitse invasie enige vertraging oploopt.

 

1941    De allereerste tandarts vestigt zich in Zevenaar.
Juli: Woningen van Stender en Hermsen in Oud-Zevenaar worden door bommen getroffen.

1941    Op 30 juli trouwen op het gemeentehuis van Zevenaar (Didamsestraat) Louis (A.G.M.) van Keulen en Mies (M.J.C.) Polman, overgrootouders van Sam, Simon en Sjef van Keulen; de kerkelijke bevestiging vindt plaats in de St. Andreaskerk in Zevenaar. 

 

Huwelijksfoto van Louis van Keulen en Mies Polman
30 juli 1941

In verband met de oorlogssituatie verblijft de bruidegom de nacht voor het huwelijk niet in het ouderlijk huis (Pannerdenseweg) maar in de toekomstige woning (Zwarteweg 6). Door een vergissing gaat de koetsier met  paard en koets op de dag van de bruiloft echter niet naar de Zwarteweg maar naar de Pannerdenseweg. Daar aangekomen blijkt de vergissing en in allerijl wordt vertrokken naar de Zwarteweg en vervolgens (te laat) naar de Grietsestraat om de bruid op te halen.   

Na de kerkelijke inzegening van het huwelijk vindt het huwelijksfeest plaats in zaal Polman (ouders bruid), (destijds) Grietsestraat 72 in Zevenaar. Vanwege de oorlogsomstandigheden moet het feest op een zodanig tijdstip beeindigd zijn, dat iedereen voor 24.00 uur op de  plaats van bestemming is. Wat betreft het weer heeft men niet te klagen, want 30 juli  1941 is een warme, zonnige dag. Na 30 juli slaat het weer volledig om en er volgt een zeer lange periode met overvloedige regenval. 

    

 

1943    In 1943 worden een aantal scholen in Zevenaar door de Wehrmacht gevorderd.

 

Ook de R.K. Muloschool in de Nieuwe Doelenstraat moet in 1943 op last van de Wehrmacht worden ontruimd. Voor vier klassen van de plaatselijke Mulo kan het onderwijs worden voortgezet  in ruimten van de Turmac.

Op deze foto een R.K. Mulo-klas die gehuisvest is in de Turmac. Achter in de klas leraar Jan Dapper (links) en daarnaast het hoofd van de school J. Th. G. Gerrits.  

Dhr. J. Th. G. Gerrits (* Duiven 1890 -  † Zevenaar 1965) is vele decennia hoofd van deze school geweest. Hij geniet aanzien en wordt alom gerespecteerd. Vanwege zijn lengte wordt hij vaak "lange Jan" genoemd. In zijn vrije tijd is hij een verdienstelijk kunstschilder. Als hoofd van de Mulo wordt de heer Gerrits halverwege de jaren vijftig opgevolgd door de heer Hofmans.

Jan Dapper is tientallen jaren leraar op deze school geweest. Hij is afkomstig van Schoorl en woont met zijn zus in de Molenstraat in Zevenaar. Na zijn pensionering, omstreeks 1960, gaan ze terug naar Noord-Holland.

 

 

1944    Op 25 augustus worden op het Zevenaarse stationsemplacement vijf tanks met ieder 200.000 liter olie getroffen door geallieerde vliegers. Dinsdag 5 september: "dolle dinsdag". Bij station Duiven wordt een trein met zeven tankwagons met benzine in brand geschoten.
Oktober: Een geallieerde piloot, genaamd Bernice Royce, vliegt te pletter tegen de toren van de Zevenaarse Andreaskerk.

 

 

Het stationsemplacement in Zevenaar op vrijdag 25 augustus 1944 nadat vijf olietanks in brand zijn geschoten. De roetzwarte rook is tot in Arnhem en Doetinchem te zien.

 
1945    Oktober 1944 - april 1945:
Zevenaar en omgeving in de frontlinie
Hof van Berlijn
Dit hotel stond op de hoek Didamsestraat / Grietsestraat in Zevenaar, totdat het 3 april 1945 volledig werd verwoest

1945     Donderdag 8 februari: Een zwaar Brits bombardement treft Zevenaar. Binnen enige minuten veranderen de Schoolstraat en een deel van de Grietsestraat in een puinhoop: 12 doden en 30 gewonden. Onder de dodelijke slachtoffers: Toos van Ditshuizen-Cornelissen (37 jaar), echtgenote van smid Fre van Ditshuizen en twee van haar kinderen (4 en 1 jaar).

1945    Maandag 12 februari: Babberich, Ooy en Oud-Zevenaar moeten evacueren.               

1945    Vrijdag 23 maart: Zevenaarse Kerkstraat, in het bijzonder de sigarettenfabriek Turmac en de slagerswinkel van Mul, worden door een bombardement zwaar getroffen. In de winkel van slagerij Mul vallen drie doden.

Op de foto het ouderlijk huis (onder X) van Christiaan Polman (over-overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen); daarnaast (links) de slagerij van Mul (tot 1913 de horlogewinkel  van Raebel ) en vervolgens nog net zichtbaar de woning van de vice-consul van Duitsland, de tabakshandelaar M. Buschhammer. Al deze huizen in de Kerkstraat in Zevenaar worden in maart 1944 volledig verwoest. Op de plaats waar eens deze huizen hebben gestaan, bevindt zich nu het gazon van de Turmac (B.A.T.) - sigarettenfabriek.

 

 

Op deze foto uit 1936 staan voor de ingang van slagerij Mul Chris Jansen (visboer) en slager Jan Mul (rechts).

Slagerij Kees Mul is in 1917 van start gegaan in het pand waar voorheen horlogewinkel Raebel (naast het pand van de familie Polman) is gevestigd. In 1928 vestigt zich de slagerij in het naast gelegen grotere pand dat voorheen van de familie Polman is. In 1933 overlijdt Kees Mul waarna zijn weduwe Mina Polman (zus van Christiaan Polman) en zoon Jan de zaak voortzetten.

Alles gaat goed totdat op vrijdag 23 maart 1945 omstreeks 9.00 uur in de ochtend het noodlot toeslaat wanneer vier Mustang-jagers met raketbommen en mitrailleurvuur de Turmacfabriek en omgeving verwoesten. In slagerij Mul worden hierbij drie mensen gedood:
Johannes (Jan) Mul (*28-11-1912), zijn vrouw
Wilhelmina Mul-Verhey (*22-02-1917) en de winkelhulp Wilhelmina Kruijs (*09-09-1923).

     

   

1945    Dinsdag 3 april: Laatste oorlogsnacht in Zevenaar. 's Morgens om drie uur wordt het kruispunt Arnhemseweg - Marktstraat - Grietsestraat - Didamsestraat opgeblazen. De ravage is enorm. De panden van bakkerij van Swaay - Kleve, hotel "De Leeuw", "Hof van Berlijn" en de woning (Huize Hoek) van de freules Van Nispen worden volledig verwoest. Nog geen vier uur later, 's morgens om half 7, trekken de eerste Canadezen Zevenaar binnen. Aan een periode van 7 maanden frontstad te zijn geweest, is een eind gekomen.         

 

Grietsestraat hoek Didamsestraat voor en na 3 april 1945,
een groter contrast is nauwelijks voorstelbaar.

 

 

 

Nevenstaande foto (Jan en Christiaan van Keulen, 29 mei 1948) is genomen in de Grietsestraat in Zevenaar op de plaats waar enkele jaren eerder nog de synagoge stond. Voor de oorlog was er een bloeiende Joodse gemeenschap, in de oorlog is deze gemeenschap weggevaagd. Van de meer dan 10 Zevenaarse families Gans is er na 1945 nog een over!
Het is niet te bevatten!

 


                

 Bovenstaand: Simon van Keulen (2008, 2 jaar oud); kleinzoon van Christiaan van Keulen (rechts op de nevenstaande foto).

    

 

 

 

De Turmac voor het bombardement in 1940

 

De Turmac direct na het bombardement

 

1945    september: De oorlogsschade bij de Turmac is in zoverre hersteld dat de productie van sigaretten kan worden hervat.

 

1946    Jhr. H. van Nispen van Sevenaer neemt het nabij het centrum van Zevenaar gelegen landgoed van zijn hoogbejaarde oom over. Hij vestigt hier later een van de eerste biologisch-dynamische bedrijven van Nederland. Een vele jaren durende onteigeningsstrijd met de gemeente Zevenaar wordt tenslotte door laatstgenoemde op pijnlijke wijze verloren. 

1946  In Westervoort wordt de herstelde spoorbrug officieel in gebruik genomen.

 

 

In november 1946  wordt de herstelde IJsselbrug weer in gebruik genomen. Zowel de trein als de brug zijn versierd. Het lint wordt doorgeknipt door de burgemeesters van Arnhem en Westervoort.

 

1946    Als eerste niet-adellijke burgemeester wordt Frans (F.W.J.) van Gent (1910 - 1988) op 9 september, in een bijzondere vergadering van de Zevenaarse raad, geinstalleerd. Tot 1975 blijft hij burgemeester en draagt veel bij in de beeldbepaling van het na-oorlogse Zevenaar.  

De Zevenaarse burgemeester Van Gent (links) met naast hem deken Frank

In veel opzichten zijn  Van Gent en Frank elkaars tegenpolen. Van Gent heeft "flair"; een eigenschap die hij volgens velen  te pas en te onpas benut. Bij de beantwoording van vragen uit de raad geeft hij wethouders soms het gevoel dat ze "er maar bij zitten". Deken Frank staat bekend om zijn eenvoud, ingetogenheid, soberheid en integriteit.

Deken E.W.C. Frank wordt geboren op 22 januari 1888 in Groenlo en op 15 augustus (feestdag van Maria Hemelvaart) 1911 tot priester gewijd. Hij werkt vervolgens in Buren en Amersfoort en wordt reeds in 1912 tot professor benoemd aan het seminarie in Culemborg. Na Culemborg gaat hij enige jaren naar Heerenveen en vervolgens komt hij in 1946 naar Zevenaar, als pastoor van de Andreasparochie (1946 - 1962), tevens als deken in het dekenaat (1946 - 1965). Hij overlijdt 27 november 1971 in Zevenaar. 

Foto omstreeks 1958  

 

 

1947    Met 86 vorstdagen is 1947 de strengste winter van de 20e eeuw. Sinds mensenheugenis veroorzaken koude winters grote problemen. De snijdende vrieswind waait door de eenvoudige niet geisoleerde woningen en dorpen worden onbereikbaar. Vaak wordt melding gemaakt van afgevroren oren en ledematen, soms ook van mensen die doodvriezen. Andere zeer koude winters sedert 1870 zijn geweest: 1871, 1880, 1891, 1929, 1940, 1942, 1956 en 1963.    

  Koude winters veroorzaken  vaak overlast maar soms ook vertier.

Op deze foto ijspret op de
Oud-Zevenaarse Panoven
(winter1955). We zien een deel van de buitenbaan en daarbinnen het midden-ijs voor het kunstrijden. De ijsbaan is voorzien van een licht- en geluidsinstallatie.

 

Op de achtergrond is rechts nog de toren van de Martinuskerk vaag te zien.

1947    Eind januari lopen twee jongens, Tonny Hendriks uit Lobith (16 jaar) en Antoon Lamers uit Tolkamer (17 jaar) over de dichtgevroren Rijn naar het Duitse dorpje Bimmen, waar ze gearresteerd worden door de Duitse politie. De ouders denken dat hun zonen verdronken zijn totdat zij na vier dagen vernemen van de arrestatie. Door de president van een Engels gerecht met kennelijk geen enkel inlevingsgevoel wordt het tweetal tot zes(!) weken gevangenisstraf veroordeeld. Sterk vermagerd door ondervoeding en onder de schurft en zweren komen de "criminelen" half maart weer thuis. Al die tijd hebben de jongens in de gevangenis in Neuss geen bezoek mogen ontvangen.  

1948
    De neutrale voetbalclub T.V.V. (Turmac Voetbal Vereniging) gaat over in de Rooms Katholieke voetbalclub D.C.S. (Door Combinatie Sterk). De naam T.V.V. kan niet gehandhaafd blijven, omdat de Turmac zich niet aan een confessie wil binden. 

 

1949    Op 23 april neemt Nederland bezit van Elten. Tussen Babberich en Elten verdwijnt de grens, waardoor Elten deel wordt van de Liemers.

 

1949    In Nederland gaan de sigaretten van de bon. De Zevenaarse sigarettenfabriek Turmac, opent een nieuwe grote produktiehal en neemt de produktie van "Rothmans" en "Peter Stuyvesant" ter hand. Peter Stuyvesant verovert de rokende wereld.   

 

1950    Groessen en omgeving worden getroffen door hevige hagel die bij honderden tuindersbedrijven grote schade veroorzaakt.

   

 

 

 

 

Uit de Leeuwarder Courant van 30 augustus 1950

 

 

1951     De na de Tweede Wereldoorlog tijdelijk ingerichte viswinkel van Chris Jansen in de Zevenaarse Kerkstraat, naast de in de oorlog volledig verwoeste slagerij van Mul (zie 1945), verhuist naar de Haspelstraat in Zevenaar.

 

Het echtpaar Jansen is nog net zichtbaar achter de winkeldeur van hun viswinkel. De linker affiche op het raam is van de zangvereniging "Kunstoefening".

In deze winkel heb ik (opa van Sam, Simon en Sjef) als kleuter vaak met de step een zure haring voor 20 cent (0,09 euro) en/of een rolmops (een opgerolde zure haring waarin een augurk; het geheel  wordt vastgehouden d.m.v. een stokje) voor 25 cent (0,11 euro) gekocht. De viswinkel verhuist in 1951 naar de Haspelstraat, vlakbij de dan ook juist gevestigde nieuwe kruidenierszaak van (Jopie) Kruis: de eerste (kleine) supermarkt van Zevenaar.

Aan de rechterzijde van het pand is een deel van de Turmac-sigarettenfabriek zichtbaar. Nadat het winkelpand van Jansen is afgebroken wordt de vrijkomende grond toegevoegd aan het gazon voor de Turmac (nu British American Tobacco; B.A.T.).

 

  

1951    Op 3 oktober vindt de eerste landelijke TV-uitzending plaats. De N.T.S. (Nederlandse Televisie Stichting, voorloper van de N.O.S.) begint met 3 zenduren per week; in 1959 is dit al 15 uren per week. Wie beginjaren vijftig in het bezit is van een T.V. krijgt
's avonds de buurt op bezoek: Op woensdagmiddag en zaterdagmiddag is er van 17.00 tot 17.30 uur  een uitzending voor kinderen met o.a. Pipo de clown. 

Ook Christiaan Polman (1878 - 1954),
over-overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen is vol verwondering nadat hij voor het eerst een televisie-uitzending heeft gezien. Ik herinner me nog goed dat hij daarover sprak.

 

1952    Op 20 juni overlijdt in het ziekenhuis in Zevenaar Jan (Johannes) W. van Keulen, over-overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen, op 76-jarige leeftijd.

Jan W. van Keulen wordt op 4 april 1876 in Duiven geboren. Nog voor zijn tweede verjaardag overlijdt zijn vader. Zijn moeder, Betje de Wit, die als zeer lief wordt omschreven, hertrouwt met Frans Aleven. Jan groeit op in het gezin Aleven. Nog voor zijn elfde verjaardag overlijdt ook zijn moeder.

Op 27-jarige leeftijd trouwt Jan van Keulen met Anna W. Jurrius. Zij gaan wonen in een boerderij in Pannerden, waar zij samen 11 kinderen krijgen, waarvan er twee op zeer jonge leeftijd overlijden.

De boerderij in Pannerden heeft door haar ligging regelmatig problemen met hoog water. Daarom verhuist de familie in 1927 naar een boerderij aan de Pannerdenseweg in Oud-Zevenaar. 

Ik herinner me Jan van Keulen als een erg vriendelijke en lieve opa.

 

1952 De Zevenaarse gemeentesecretaris A. van der Heijden gaat met pensioen. Hij wordt opgevolgd door G.B.W Polman.

Op deze foto (omstreeks 1953) v.l.n.r de heren: A. van der Heijden (gemeentesecretaris van 1920 - 1952), Hendriks (gem. waterleidingbedrijf) en G.B.W. Polman (opvolger van A. van der Heijden als gemeentesecretaris).

 

1953    In de vroege ochtend van zondag 1 februari treft een vreselijke watersnoodramp Zeeland, het westen van Brabant en de Zuid-Hollandse eilanden. In totaal komen meer dan 1800 mensen om het leven. Onder hen de 20-jarige commando Jan Willemsen uit Didam, die op 1 februari bij het redden van een zwangere vrouw door de golven wordt meegezogen. Pas ruim een maand later, op woensdag 4 maart, wordt zijn lichaam gevonden en op 7 maart wordt hij in zijn woonplaats Didam begraven.

  J.E. Willemsen (1932-1953


Monument in Moerdijk ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de watersnoodramp en een eerbetoon aan de hulpverleners. In de sokkel van het monument is de naam van Willemsen gebeiteld.

1953    In de vijftiger jaren krijgt Zevenaar een gemeentelijk natuurbad "De Breuly". In de beginjaren zijn er gescheiden openingstijden voor dames en heren en is het zwembad op zondagen gesloten. Wanneer het zwembad op een snikhete zondag door vooral jeugdigen wordt "gekraakt" en vervolgens door de politie wordt ontruimd is dit de aanzet voor openstelling ook op zondagen.

Leerlingen klas 6 Maria Regina school Zevenaar,  in zwembad "De Breuly"
juni 1965
 

Voornamen (staan achterop de originele foto): Antoon, Koos, Hans, Gaby, Betsie, Treesje, Jose, Cor, Jan B., Henk, Bennie, Trudy, Ria D., Paul, Buddy, Annemarie,
Gerda B., Ria Kr., Gerard K., Willy, Maria, Dinie V., Ankie, Ivonne, Theo H., ThJ, Lily, Annie, Marijke, Gerda G., Theo N., Theo R., Alda, Jan J., Louise Huybers, Ben P., Jan. R., Geert, Adri, Diny S., Gerard v.d.D.
Wie herkent zich?
 

 

 

1954    In de middag van 26 april overlijdt onverwacht Christiaan J. Polman, over-overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen, in zijn huis (Grietsestraat 72) te Zevenaar. De begrafenis vindt plaats 29 april, na een kerkdienst in de Andreaskerk, op de begraafplaats aan de Arnhemseweg te Zevenaar.

Omstreeks 1950 zijn er rondom de dood in de Liemers nog erg veel rituelen. De dood "leeft" hetgeen onder meer tot uiting komt in de pracht en praal van de lijkkoets, getrokken door paarden, die tot 1955 in Zevenaar bij uitvaarten gebruikt wordt. De lijkkoets op de foto is van de firma Sweers en is o.a. gebruikt bij de uitvaart van C.J. Polman.

Voor een ieder in de plaatselijke gemeenschap is een begrafenis in die tijd een gebeuren dat telkens veel aandacht trekt. Ook rituelen rondom rouw en rouwkleding zorgen ervoor dat de dood in het leven van iedere dag "leeft". Mede door het verdwijnen van veel rituelen heeft de dood vanaf midden jaren vijftig een minder prominente rol in het dagelijks leven.  

Op de voorgrond links de grafsteen van Christiaan J. Polman (1878 - 1954), zijn echtgenote Maria (Marie)  A. J. Polman - Jansen (1887 - 1976) en hun dochter Christine H. C. Polman (1915 - 1973) op de R.K. begraafplaats Arnhemseweg in Zevenaar
Foto augustus 2008
"AL SCHEIDT DE DOOD DE LIEFDE BLIJFT"

 

1955     De Markthal in het centrum van Zevenaar wordt afgebroken. De houten overkapping krijgt een bestemming in het nieuwe schuttersgebouw op 't Grieth.

De Zevenaarse Marktplaats voor 1955, het jaar waarin de markthal werd afgebroken

1956    Zevenaar krijgt na lange tijd weer een bioscoop, het Astra theater, naast hotel de Leeuw aan de Arnhemseweg. Enkele decennia later verliest de bioscoop het van de populariteit van de televisie en in 1985 gaat in de omgebouwde bioscoop een dansschool (Vida) van start.

   

Kruispunt Marktstraat-Arnhemseweg-Grietsestraat-Didamsestraat in Zevenaar omstreeks 1958.
Dit kruispunt werd in april 1945 door oorlogshandelingen volledig weggevaagd .

Geheel links: het in november 1950 herbouwde pand ("ijs") van bakker Van Swaay-Kleve met daarnaast de in 1955 gereed gekomen manufacturenzaak van Nas (inmiddels in het begin van de 21e eeuw  al weer afgebroken en vervangen door een  nieuw pand). Vervolgens het in de zomer van 1955 geopende hotel De Leeuw en daarnaast het Astratheater dat op 3 september 1955 in gebruik is genomen. Momenteel doet het dienst als dansschool, de Vida-Studio's van Viebrink. 

 

       

 

1956    In juli 1956 promoveert de Zevenaarse voetbalclub D.C.S (Door Combinatie Sterk) naar de derde klasse.

   

Het succesvolle elftal van DCS:

Staand v.l.n.r: Jan Fonteyn, Harrie Tiemesen, Ben Knippenborg (aanvoerder),Nol Berendsen, Ben Hulkenberg, Henny Geurds.

Knielend v.l.n.r:  trainer van Gelder, Geert ter Bogt, Jan Arends, Frans Gerrits, Jan Kelderman, Henk Peters en verzorger Van Kuyk.

 

1958    Zevenaar verwelkomt haar 10.000e inwoner.

 

Luchtfoto Zevenaar (1952); genomen  voor de grootscheepse naoorlogse nieuwbouw van huizen in Zevenaar.

Duidelijk zichtbaar op deze foto zijn o.a: "De Turmac", het ziekenhuis aan de Didamseweg, Huize Sevenaer, het kerkhof aan de Arnhemseweg (witte stippen), de melkfabriek aan de Molenstraat, de Andreaskerk en de Babberichseweg.

In de linker onderhoek van de foto is te zien dat de Van de Loostraat en de Oranjelaan weliswaar zijn aangelegd, maar dat de bouw van huizen nog moet plaatsvinden. Aan het einde van de Oranjelaan (hoek Doelenstraat) is nog duidelijk de woning te zien van dr. Gerver. Aan de Oranjelaan is aan de linkerzijde gelokaliseerd de Aloysiusschool, die in 1951 is gereed gekomen. Inmiddels is het gebouw  in 2008 afgebroken, nadat het ook enige decennia het onderkomen is geweest van de plaatselijke Volksuniversiteit.

 

 1958     De Zevenaarse arts Honig jr. (1872 - 1958) overlijdt op 86-jarige leeftijd. Zowel Honing jr. als zijn vader dr. Honig sr.  hebben zich aan het einde van de 19e eeuw en in de eerste helft van de 20e eeuw sterk gemaakt voor onder meer verbetering van de hygiene, aanleg drinkwaterleiding, aanleg riolering, verbetering ziekenzorg, bestrijding tuberculose en bouw van het plaatselijk ziekenhuis. 

In de directe nabijheid van de spoorlijn aan het Stationsplein te Zevenaar bevindt zich de havezathe "Mathena"

"Mathena" dateert uit de 16e eeuw. De naam wordt in verband gebracht met het riviertje de Aa, dat in vroegere tijden achter het pand stroomde.

In de 20e eeuw heeft in "Mathena" vele jaren, tot zijn dood in 1958, de zeer geziene arts J. Honig gewoond. Deze heeft zich evenals zijn vader in het begin van de 20e eeuw met succes ingespannen om in Zevenaar een ziekenhuis te realiseren. Na het overlijden van J. Honig heeft het pand enige tijd als verpleeghuis voor ouderen dienst gedaan. Momenteel is er het Liemers Museum gevestigd.

  

1958    De allereerste aflevering van Pipo de Clown wordt op de Nederlandse Televisie uitgezonden. Ook in de Liemers kijken veel kinderen wekelijks naar het kinderuurtje op woensdagen en zaterdagen om 17.00 uur. Vaak wordt er gekeken bij buren of familie, omdat de televisie nog maar bij een minderheid van de gezinnen aanwezig is.  

1958    Bij werkzaamheden aan de Baileybrug (tijdelijke militaire brug) over de Oude Rijn kapseist op vrijdagavond 23 mei 1958 omstreeks 18.30 uur een werkvlot waardoor vier dienstplichtige soldaten verdrinken. De soldaten hadden de opdracht om de Baileybrug, die Herwen en Aerdt met Babberich verbindt, af te breken omdat deze vervangen wordt door een nieuwe brug. De omgekomen soldaten zijn: K. Dekker uit Den Haag (21 jaar), J.J.M. Guntlisbergen uit Den Bosch (21 jaar), Ph. Lijdeckers uit Den Haag (21 jaar) en J. Rietveld uit Vorden (21 jaar). Een trieste bijkomstigheid is dat de omgekomen soldaten juist op de dag van het tragische ongeval met verlof zouden gaan.
 

 

1959     Zevenaar krijgt een nieuw raadhuis: Het is het huidige raadhuis aan het Raadhuisplein.

1959    In Zevenaar-stad op 't Grieth komt een nieuwe school, de Maria Reginaschool, gereed. Het eerste hoofd van deze school is Louis van Keulen (overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen). De school staat naast de plaats waar een jaar later, in 1960, een tweede R.K. Kerk (bouwpastoor Brouwer) wordt geopend. Zowel school als kerk worden in het eerste decennium van de 21e eeuw afgebroken.

 

 

 

Deken Frank zegent op 23 november ter gelegenheid van de opening van de Maria Reginaschool  in 1959, een klaslokaal in; links van hem  misdienaar Frans Jansen.

           
 

MariaReginaschool
op 't Grieth in Zevenaar
Foto 1968

 

 

1960    De A12 tussen Arnhem en Emmerich is (in fasen) gereed gekomen. Tot die tijd moest het vooral in de vijftiger jaren drukke interlokale en internationale verkeer over de Didamsestraat en Arnhemseweg pal door het centrum van Zevenaar.   

Bovenstaande opname geeft een beeld van de Didamsestraat omstreeks 1920 in een tijd dat het verkeer nog weinig overlast veroorzaakt; rechts de woning van de familie Geurds, die door Medze in 1924 tot groentenwinkel wordt verbouwd. Halverwege de 20e eeuw veroorzaakt het doorgaande verkeer echter steeds meer overlast. Meerdere keren vinden tragische ongevallen plaats, waarbij vaak kinderen betrokken zijn zoals in 1951, wanneer bij het oversteken van de Didamsestraat t.h.v. de groentenwinkel van Medze twee kleuters door een vrachtwagencombinatie van de Fa. Haukes worden gegrepen en op slag dood zijn. Als kleuter gebeurde dit voor mijn ogen en liet een onuitwisbare indruk achter.   

1960     Zevenaar-stad krijgt een tweede R.K. Kerk, de Maria Koninginkerk op 't Grieth (Lentemorgen). Op 3 oktober 1960 wordt de kerk door kardinaal Alfrink gewijd. De eerste pastoor is Brouwer. Na ruim veertig jaar zou deze kerk aan het begin van de 21e eeuw al weer afgebroken worden, omdat ze door de teruggang van het kerkbezoek overbodig is geworden. Wie heeft dit in 1960 voor mogelijk gehouden? 

 

 

 

Op de voorgrond de pastorie met daarachter de Maria Koninginkerk, een markant kerkgebouw dat na ruim veertig jaren dienst te hebben gedaan in 2001 wordt afgebroken. 

 

 

 

 

1961    In Zevenaar wordt het kolossale oude spoorwegstation gesloopt en vervangen door een eenvoudig modern station.

 

 

Het Zevenaarse station halverwege de jaren vijftig van de 20e eeuw.
Het gebouw komt in 1856 gereed en is dan eigendom van de Nederlandse Rhijnspoorweg Maatschappij, die de spoorlijn Arnhem-Zevenaar-Emmerich exploiteert. Het is een zeer groot gebouw, dat gedurende de eerste decennia zelfs drie wachtkamers heeft: eerste, tweede en derde klasse. Bovendien is er een stationsrestauratie. In 1961, 105 jaar na de opening, wordt het station gesloopt en vervangen door een eenvoudig stationnetje.

1961    Op het terrein van het sanatorium in Zevenaar opent op 10 mei prof. dr. P. Muntendam, directeur-generaal van het ministerie van Volksgezondheid, Huize St. Ludger, de eerste katholieke instelling voor psycho-geriatrie in Nederland. , 

1962     De Zevenaarse deken E.W.C. Frank (1888 - 1962) gaat met emeritaat. Hij is in feite de laatste deken uit een "Rijk Rooms Leven", een periode waarin de invloed van de kerk op het gebeuren in de Liemers zeer groot is. Deken Frank wordt algemeen geroemd om zijn eenvoud, bekwaamheid en integriteit           

1963    Ad(rianus) Havermans, werkzaam op het Zevenaarse gemeentehuis, wordt de nieuwe burgemeester van Pannerden. Hij zal dit gedurende een periode van zes jaar blijven. In latere jaren zal Havermans burgemeester worden van achtereenvolgens Druten, Doetinchem en 's Gravenhage.
 


Schuttersfeest in Pannerden (1963)
Derde van links: A. Havermans, burgemeester

 

1963    Op 1 augustus wordt Elten na 14 jaar weer Duits in de zogenaamde "Butternacht".

 

 

ANWB bord in het centrum van Elten met op de achtergrond de
St. Martinuskerk (1955).

In 1957 beginnen de onderhandelingen over de teruggave van Elten, die op 1 augustus 1963 plaatsvindt. Op 31 juli 1963 staan in Elten vele honderden vrachtwagens vol met boter, koffie en andere waren, die in Duitsland duurder zijn. Na middernacht wordt Elten met alles wat zich er in bevindt weer Duits en is de Eltense "Butternacht" (in feite een massale legale smokkel) een feit.  

1964    Op 4 april valt het kleinste cafe ter wereld "De Biechtstoel" in Zevenaar ten offer aan de stadssanering.

   

De ingang van het kleinste cafe "De Biechtstoel" was gelegen aan de smalle doorgang van de Zevenaarse Markt naar het Kerkplein van de Andreaskerk. Het cafe is gedurende een periode van 170 jaar gedreven door diverse generaties van de familie Jansen. Heel vermaard was Marie de Vree, huishoudster van de familie Jansen, die vele decennia de klanten heeft bediend.

De vloeroppervlakte van het cafe bedroeg twee vierkante meter, verdeeld over een verkoopruimte en een ruimte voor bezoekers Drie bezoekers konden gelijktijdig in de ruimte terecht. Waren er meer klanten dan moesten zij buiten hun beurt afwachten. Na een kerkdienst stond er vaak een rij voor het cafe.

 

1964     Op 18 augustus overlijdt in Zevenaar de oudste mannelijke inwoner van Nederland, oud-notaris Hazewinkel, op 104-jarige leeftijd. Onno Hazewinkel is 50 jaar notaris geweest in Zevenaar. Hij heeft vanaf 1897 in Huize Rijck (in de Stationsstraat naast de Turmac) gewoond en gaat in 1946 op 86-jarige leeftijd met pensioen. Tot op zeer hoge leeftijd, ouder dan 100 jaar, kon men Onno Hazewinkel regelmatig wandelend aantreffen op de wegen in en rondom Zevenaar.  

1964    Op 31 augustus om 9.10 uur botst, op het enkelbaans spoor 100 meter ten oosten van de Westervoortse IJsselbrug, de internationale trein Oberhausen - Arnhem op de stoptrein van Arnhem naar Zevenaar. Bij dit ernstige spoorwegongeluk komen vijf mensen om het leven en raken 52 personen gewond. 

 

De heer A. Wolbers aan de IJsseldijk 26 te Westervoort, wiens woning gelegen is in de onmiddellijke nabijheid van de plaats van de ramp hoort op 31 augustus kort na 9 uur een enorme klap en ziet vervolgens hoe een aantal rijtuigen haast loodrecht de lucht inschuiven, waarbij een kolossale wolk van stof en rook optreedt. 

 

1964    De Oud-Zevenaarse pastoor H.J. Knippers overlijdt. Hij wordt opgevolgd door pastoor G.J. Scholten.

 

H.J. Knippers

H.J. Knippers is pastoor in Oud-Zevenaar in de periode 1946 - 1964. Hij is de opvolger van pastoor Hageman, pastoor in de periode 1932-1946. Knippers is begraven op de begraafplaats in Oud-Zevenaar op een ereplaats voor de kapel met het kruisbeeld en de beelden van Maria en Johannes. (Foto juni 2008)

   

 

1965    In Emmerich wordt een imposante hangbrug over de Rijn geopend. De brug is meer dan 1.000 meter lang en daarmee de langste hangbrug over de Rijn. Het verbindt Emmerich met Kleve. Ook veel inwoners van de Liemers hebben de bouw (1959 -1965) van deze indrukwekkende brug met bijzondere belangstelling gevolgd.     

   

 Rijnbrug Emmerich (foto 6 september 2008)

1965    Het interieur van de Zevenaarse Andreaskerk wordt ingrijpend herzien. Naast onomstreden veranderingen zijn er ook omstreden veranderingen, zoals een versobering, blijkend uit een sterke vermindering van het aantal heiligenbeelden.

  Het interieur van de Zevenaarse Andreaskerk omstreeks 1950.

In 1965 wordt het interieur ingrijpend gewijzigd. Aangezien het aantal heiligenbeelden in de kerk sterk wordt gereduceerd spreken tegenstanders wel van een moderne "beeldenstorm".

 

1965    Op 1 juli wordt in Zevenaar het sanatorium voor de behandeling van t.b.c-patienten gesloten. Het snel afnemend aantal t.b.c-patienten heeft het sanatorium overbodig gemaakt.
 


                                                        Het sanatorium omstreeks 1964

 

1966     Per 1 juli verlaat  pastoor Brouwer Zevenaar. Hij aanvaardt een nieuwe functie als pastoor van de Joseph-parochie in Zeist. Pastoor Brouwer heeft een uiterst belangrijke rol gespeeld bij de totstandkoming van de Maria Koninginkerk en school in de buurtschap Grieth in Zevenaar

   

 

 

 

 

 

Pastoor Brouwer (1959), bouwpastoor in Zevenaar.

 

 

1967    In Zevenaar wordt door de Turmac de eerste computer geplaatst. De computer neemt vele vierkante meters vloeroppervlak in beslag.

 

1970    De sigarettenfabriek Turmac in Zevenaar neemt de eerste gastarbeiders (Spanjaarden) in dienst. Ze worden gehuisvest in "Huis Rijck", voor het laatst de woning van notaris Hazewinkel en in 1970 door de Turmac aangekocht. Enkele jaren later, in 1973, bedraagt het totaal aantal Spanjaarden in dienst van de Turmac reeds 78 (16% van het personeel).

 

1971    In Zevenaar-Stad vinden de jaarlijkse processies voor het laatst plaats. Hiermee komt een eind aan een vele eeuwen oude traditie daterend uit de tijd dat Zevenaar tot Pruissen behoorde. Oud-Zevenaar houdt de traditie wel in stand. Hier vindt de jaarlijkse processie nog ieder jaar plaats op de laatste zondag voor 24 juni (St. Jan). Zevenaar-Stad kende jaarlijks twee processies: de eerste half juni, de zogenaamde Sacramentsprocessie en de tweede processie op kermiszondag (de eerste zondag na Petrus en Paulus, 29 juni). Het was traditie dat direct na de binnenkomst van de processie het kermisfeest losbarstte.

Dat deze foto gemaakt is op een processiedag is duidelijk te zien aan de vlaggenstok. Op de processiedag werden langs de gehele route om de 10 meter dergelijke stokken met houder geplaatst. Aan iedere stok werd een vlag in de pauselijke kleuren (geel/wit) gehangen.
Op deze foto Christiaan van Keulen (opa van Sam, Simon en Sjef van Keulen), 17 maanden oud op kermiszondag 1947.

 

   

1972    Het Berghoofdse veer, tussen Oud-Zevenaar en Pannerden, wordt na vele eeuwen, door de komst van een brug, overbodig. Het Berghoofdse veer was een van de laatste veren in Nederland, die met de hand over het water werd getrokken. Het veer dankt haar naam aan de Heerlijkheid Bergh, omdat Pannerden tot het begin van de 19e eeuw een heerlijkheid van Bergh was.

    

 

 

 

Het Berghoofdse veer, tussen Zevenaar en Pannerden, heeft ongeveer driehonderd jaar gevaren: van voor 1700 tot 1972. 

 

 

1973    Op 3 december verwelkomt Zevenaar haar 25.000ste inwoner.

 

1975    Uit de Oud-Zevenaarse St. Martinuskerk wordt in de zomer van 1975 een zeer waardevol Mariabeeld, een albasten pieta, gestolen. Eeuwenlang was de Martinuskerk een bedevaartskerk, waarbij dit Mariabeeld een belangrijke trekpleister was voor de vele pelgrims. Hoe het Mariabeeld in de Oud-Zevenaarse kerk kwam is niet met zekerheid bekend, maar een lezing is dat de streekridder, Johan van de Loo, het beeld heeft gekregen van de Paus toen hij omstreeks 1450 naar het Heilige Land reisde en op de terugweg Rome aandeed. De ridder zou het beeld aan de kerk hebben geschonken.

 

Eeuwenlang heeft de St. Martinuskerk als bedevaartskerk gediend, waarbij de grote trekpleister het Mariabeeld was. Volgens de overlevering hebben bij dit beeld vele wonderen plaatsgevonden.

Het gestolen beeld stelt voor Maria als de Moeder van Smarten met het dode lichaam van Jezus.   

In de nis, waar tot 1975 het kostbare Mariabeeld stond, bevindt zich inmiddels een replica van het beeld, dat pastoor G.J. Scholten in zijn bezit had en aan de kerk heeft geschonken. (G.J. Scholten was pastoor van deze kerk in de periode 1964 - 1990).

 

 

1977    In  Zevenaar gaat   gemeentesecretaris G.B.W. Polman met pensioen.

De heer P. H.A. de Groen, nestor van de Zevenaarse gemeenteraad, en zijn echtgenote nemen op 27 april 1977 afscheid van gemeentesecretaris Polman en zijn echtgenote (links). De heer Polman is gemeentesecretaris geweest vanaf 1953 toen hij de heer A. van der Heijden opvolgde

 

1979    Op zaterdag 1 september overlijdt in zijn woonplaats Zeist pastoor H. Brouwer (1915-1979). Halverwege de jaren vijftig wordt Brouwer kapelaan van de R.K. Andreasparochie in Zevenaar, waar hij in de jaren daarna een belangrijke rol vervult bij de realisatie van de dan te bouwen R.K kerk op 't Grieth. In 1966 verlaat hij Zevenaar  en wordt pastoor van de R.K parochie Zeist (Rozenstraat). 


Maria Koningin kerk in Zevenaar (omstreeks 1960)
in 2001 is deze bijzondere kerk helaas afgebroken 

Pastoor Brouwer 

1980    Zevenaar krijgt een nieuw ziekenhuis aan de Hunneveldweg; het oude ziekenhuis aan de Didamseweg wordt afgebroken.

1980    Na een onderbreking van 54 jaar wordt Duiven weer halteplaats voor treinen op het traject Arnhem-Zevenaar-Doetinchem-Winterwijk v.v.

Op 31 mei 1980 wordt Duiven weer halteplaats voor treinen.

Links: station Duiven omstreeks 1980

Rechts: station Duiven omstreeks 1930

 

 

1980    In Zevenaar wordt op 18 december het nieuwe schoolgebouw van de Andreas Scholengemeenschap op Lentemorgen officieel in gebruik genomen. Het oorspronkelijke gebouw aan de Nieuwe Doelenstraat kan na bijna 60 jaar in gebruik te zijn geweest, worden afgebroken.

 

1983    Op 1 oktober vindt in het Zevenaarse postkantoor kort na sluitingstijd een roofoverval plaats. De dader dringt op listige wijze binnen, sluit een  nog aanwezige lokettiste en een hypotheekadviseur, onder bedreiging, op in de kluis en maakt zich uit te voeten met enige honderdduizenden guldens.

 

1984     Het processieverbod wordt uit de Nederlandse grondwet geschrapt. In Oud-Zevenaar, Groessen, Loo en Duiven vinden nog de jaarlijkse sacramentsprocessies plaats; dat is zeer bijzonder omdat in de tijd van de reformatie (1520 - 1600) de katholieken in Nederland hun geloof niet in het openbaar mochten belijden, laat staan een processie houden. Het overgrote deel van de Liemers hoorde toen echter niet bij Nederland, maar bij het Hertogdom Kleef dat, zoals beschreven, godsdienstvrijheid kende. Toen in 1816 de Liemers bij Nederland kwam, werden de processies 'gedoogd' mits zij ieder jaar werden gehouden.

   
 


Een eeuwenoude processietraditie, vermoedelijk sedert de 11e eeuw, vindt  in Oud-Zevenaar nog elk jaar plaats.
Foto: Processie Oud-Zevenaar 22 juni 2008

 

 

1984    In Zevenaar worden ter hoogte van de Nieuwe Doelenstraat (aan de overzijde van de supermarkt Coop) restanten van het Kasteel Sevenaer opgegraven. Het kasteel, dat eens heeft gestaan aan de westzijde van de stad Zevenaar is, omstreeks 1685 afgebroken.  

 

1989     In Oud-Zevenaar herdenkt pastoor G.J. Scholten op zondag 6 juli dat hij vijftig jaar geleden tot priester is gewijd

Pastoor G.J. Scholten in 1989 bij de zijdeur van de
St. Martinuskerk

Gerrit Scholten is geboren op 4 januari 1915 in Denekamp en gaat in 1927 naar het klein-seminarie in Culemborg; vervolgens in 1933 naar het groot-seminarie Rijsenburg bij Driebergen, waar onder andere De Jong en Alfrink, die later na elkaar aartsbisschop van Utrecht en kardinaal zouden worden, hem onderwezen. Op 23 juli 1939 vond de priesterwijding plaats. Vervolgens werd hij kapelaan in Munsterseveld, Vinkeveen (gedurende de oorlogsjaren), Deventer en Arnhem en pastoor in Spijk en vanaf 14 februari 1964 tot 1990 pastoor in Oud Zevenaar. 

 

 

1990  Bij de storm, die op 25 januari in heel Nederland enorme schade aanricht, komt ook een deel van het dakbeschot van de Zevenaarse Andreaskerk naar beneden. In februari 1991 wordt een begin gemaakt met een omvangrijke restauratie van de kerk.  De officiele heropening van de kerk vindt plaats in het weekeinde van 12 en 13 september 1992.

 

 

1991  Op 30 juli zijn Louis (A.G.M) van Keulen (1912-2001) en Mies (M.J.C) Polman (1913-2005) een halve eeuw getrouwd. Het gouden bruidspaar viert dit heugelijk gebeuren met (klein)kinderen, familie en bekenden in cafe-restaurant Buitenlust aan de Oude Doesburgseweg in Zevenaar, eens het ouderlijk huis van de moeder (Marie Polman-Jansen) van de bruid.

 
Bruidspaar Van
Keulen-Polman
30-07-1941

1992    April: De  Nederlandse regering besluit tot de aanleg van een goederenspoorlijn, "de Betuwelijn", tussen Rotterdam en Zevenaar, die de Rotterdamse haven met het Europese achterland moet verbinden.

 

1995    Begin februari bereikt het water in Rijn, Waal en IJssel recordstanden. Honderdduizenden inwoners in bedreigde gebieden, vooral in Gelderland, worden geevacueerd. In Ochten (Betuwe) kan een dijkdoorbraak met inzet van het leger op het nippertje voorkomen worden. In tegenstelling tot vroegere tijden loopt de Liemers dit maal geen gevaar.

 

Begin februari 1995 wordt de hoogste waterstand ooit in het Pannerdensch kanaal gemeten. De peilschaal bij Pannerden geeft een niveau aan van 14,75+ N.A.P.  Dat is meer dan 8 meter meer dan de laagste waterstand ooit, die hier gemeten wordt in 2003.

 

 

1998    Ook in de Liemers, in het bijzonder in Groessen en Zevenaar, moeten vele woningen plaatsmaken voor de komst van de Betuwelijn.

Ook deze huizen aan de Zwarteweg in Zevenaar, in de dertiger jaren gebouwd door C.J. Polman (over-overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen) moeten wijken voor de Betuwelijn.

 

 

2000    Juni: De Algemene Rekenkamer presenteert een vernietigend rapport over het nut van de Betuwelijn

 

2001    Op 6 mei overlijdt Louis van Keulen (1912 - 2001), overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen.

Grafsteen van  Aloysius (Louis) Gerardus Maria van Keulen (1911 - 2001) en zijn echtgenote
Maria (Mies) Johanna Christina van Keulen-Polman (1913 - 2005) op de begraafplaats aan de Arnhemseweg in Zevenaar
Foto zomer 2008

"IN LIEFDE GEDENKEN WIJ"
 

2001    Op zondagmorgen 2 september wordt de Maria Koninginkerk  op 't Grieth in Zevenaar aan de eredienst onttrokken. Het gebouw wordt vervolgens gesloopt, waarmee een monument van kerkleven en architectuur geschiedenis is geworden.  

De Kerk Maria Koningin met aan de rechterzijde de pastorie.

 

Door een dramatisch  gedaald kerkbezoek wordt dit markante gebouw na ruim veertig jaar dienst te hebben gedaan overbodig. Een herinnering is wat blijft. 

   

 

2005    De dorpen Angerlo, Giesbeek en Lathum worden deel van de gemeente Zevenaar. Tot 1 januari 2005 was Angerlo, met de dorpen Giesbeek en Lathum, een zelfstandige gemeente.

 

2007    Juni: Opening Betuwelijn, totale kosten 10 miljard (10.000.000.000) euro. Zinvolheid van het gerealiseerde project blijft onzeker.


2007    In december 2007 wordt de in 1952 geopende Aloysiusschool aan de Oranjelaan 10 in Zevenaar met de grond gelijk gemaakt. Tot de zomervakantie van 1954 is Louis van Keulen, overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen, onderwijzer op deze school geweest. 

In de periode september 1952 tot de zomervakantie in 1957 is Chris van Keulen, opa van Sam, Simon en Sjef van Keulen, leerling van deze school geweest (schooljaar 1952/1953 klas 2 onderwijzer Driessen; schooljaar 1953/1954 klas 3 onderwijzer Van Keulen; schooljaar 1954/1955 klas 4 onderwijzer Raats; schooljaar 1955/1956 klas 5 onderwijzer Van Zutphen; schooljaar 1956/1957 klas 6 onderwijzer Van Zutphen).

 

 




 

2008    Ook in 2008 houdt Oud-Zevenaar een eeuwenoude traditie in stand en vindt op kermiszondag (22 juni) de jaarlijkse sacramentsprocessie plaats.

 

 

Impressie processie Oud-Zevenaar
22 juni 2008

   

 

2008    Een felle uitslaande brand verwoest op zaterdagavond 18 oktober de monumentale boerderij Poeldijk aan de Ploenstraat in Duiven. Voorouders en familieleden Jurrius - Van Keulen hebben deze boerderij (uit 1625) in 19e en 20e eeuw vele decennia bewoond (zie voor meer informatie: Tijdsbalk met jaartal 1625). De boerderij was het ouderlijk huis van Anna Wilhelmina (van Keulen -) Jurrius, over-overgrootmoeder van Sam, Simon en Sjef van Keulen.

 

Poeldijk

De brand wordt op 18 oktober 2008 bestreden door de brandweerkorpsen van Duiven, Arnhem en Zevenaar. Alleen de buitenmuren, een schoorsteen en een schuur resteren na de verwoestende brand.

De huidige eigenaar / bewoner van Poeldijk, de oud-huisarts Biermans, heeft het initiatief opgepakt om de verwoeste boerderij weer zo snel als mogelijk is in ere te herstellen. Hij hoopt dat deze herbouw reeds eind 2009 verwezenlijkt zal zijn.
(bron: Dagblad De Gelderlander, 25 oktober 2008).  

 

2008    De sigarettenfabriek B.A.T. (British American Tobacco, voorheen Turmac) produceert op 1 november de laatste sigaretten in Zevenaar. Hiermee komt een eind aan een bijna 90jarige periode van sigarettenproductie, welke een aanvang nam in 1919 door Buschhammer.

2010   In augustus wordt een nieuw plan gepresenteerd voor het Duitse deel van de Nederlandse Betuwelijn, de vele miljarden euro's gekost hebbende goederenspoorlijn door de Nederlandse Betuwe van Rotterdam naar Babberich (landsgrens). Het nieuwe plan behelst om juist over de grens dus nog voor het dorp Elten de Betuwelijn in de richting van Lobith af te buigen om zo onder meer Elten en Emmerich te sparen. Daarvoor zal de Betuwelijn na even op Duits grondgebied te zijn geweest weer over Nederlands gebied richting Lobith / Spijk moeten lopen, waarna deze via een brug over de Rijn bij Spijk definitief in Duitsland arriveert om vervolgens via Griethausen en Kleef verder richting de eindbestemming (Ruhrgebied) te lopen.

2011    Op 12 februari overlijdt Jasper W. van Keulen (1984 - 2011), zoon van de uit Zevenaar afkomstige Haagse huisarts Will van Keulen ten gevolge van een noodlottig verkeersongeval in Milaan. Jasper is een uitzonderlijk talent: op 23 jarige leeftijd is hij arts waarna hij zich specialiseert tot vaatchirurg. In het kader van zijn aanstaande promotie vertoeft Jasper tijdelijk in het buitenland als het ongeluk hem overkomt. Zijn gedrevenheid, gepaard met empathie, tomeloze energie en intelligentie hebben zijn leven gekenmerkt.
Jasper is de kleinzoon van Louis van Keulen (1912 - 2001) en Mies van Keulen - Polman (1913 - 2004) uit (Oud-)Zevenaar


Jasper
* Den Haag, 2 april 1984
na een turbulent stralend leven overleden ten gevolge
van een noodlottig ongeval op 12 februari 2011 in Milaan


Jasper
kort voor zijn dood bij het beoefenen van zijn
geliefde sport in het universiteitselftal van Yale (USA)
Ook in sportief opzicht heeft Jasper gestraald.

 

2011    Op 21 april (Witte Donderdag) overlijdt in zijn woning in Zevenaar volkomen onverwacht de bekende streekhistoricus dr. Ben Janssen. Hij is van grote betekenis geweest voor de Liemers waar hij tal van boeken over heeft geschreven. Op 28 april vindt in de R.K kerk van Lobith-Tolkamer, zijn geboorteplaats, de uitvaartdienst voor hem plaats.  

 


 Dr. Ben Janssen 
(1931 - 2011)

 

2012    Op vrijdag 17 februari is het precies honderd jaar geleden dat in Pannerden werd geboren Louis (A. G. M) van Keulen (1912-2001), overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen.  

 


 Louis van Keulen (1932) 
(1912 - 2001)

2012    Op vrijdag 16 maart promoveert Jasper W. van Keulen (1984-2011) postuum tot doctor aan de Universiteit van Utrecht. Het is een waardering voor zijn wetenschappelijke prestaties. Jasper is een kleinzoon van de uit Pannerden afkomstige Louis (A.G.M) van Keulen (1912-2001).  

 


 Jasper W. van Keulen 
(1984 - 2011)

 

2013    Op donderdag 11 april 2013 vindt in Tolkamer de presentatie plaats van het boek "De vijand was mijn bondgenoot". Het is het aangrijpende levensverhaal van Heinz Vermaeten, een Duitser die geen mof wilde zijn. Als Heinz in 1926 twee jaar is, verhuist het gezin van Duitsland naar Tolkamer. Tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt Heinz gedwongen voor Duitsland te vechten. Pas ruim 60 jaar na de oorlog is hij in staat zijn gruwelijke ervaringen te vertellen en kan zijn dochter deze met zijn instemming op papier zetten.  

 


Ellen Vermaten: De vijand was mijn bondgenoot
Het indrukwekkende verhaal met aspecten over de Tweede Wereldoorlog, die in Nederland onderbelicht zijn

 

2013    Op donderdagochtend 30 mei brengen koning Willem Alexander en koningin Maxima een kort bezoek aan Duiven. In ongeveer een half uur maakt het koninklijk paar kennis met Duiven en De Liemers. Tijdens het bezoek domineert folklore.  

 


Het koninklijk paar loopt in Duiven over vaandels van schutters, een voorrecht alleen weggelegd voor koningen en koninginnen

 

 

 

Klik hier voor de  Tijdsbalk  tot 1900

 

Luchtfoto Oud-Zevenaar
omstreeks 2004

 

 

 

 

Ga naar: testpagina

2e testpagina